Pakistan: nhà đầu tư vẫn chờ một lý do để tin

Dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Nhà nước Pakistan (State Bank of Pakistan – SBP) đứng quanh mức 21,4 tỷ USD. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chỉ quanh 1,64 tỷ USD. Tỷ lệ đầu tư trên GDP là 14,38%. Ba thước đo ấy, đặt cạnh nhau, vẽ nên một đường cong mà bất cứ ai từng ngồi trong phòng họp của một hội đồng đầu tư đều nhận ra ngay: đường cong của sự chờ đợi.

Tôi viết bài này từ ngoài sân cỏ, và xin nói rõ như vậy ngay từ câu đầu. Nghề của tôi là đọc nhịp trận đấu, không phải đọc bảng cân đối của một quốc gia. Nhưng có một thứ trong bóng đá và trong kinh tế vĩ mô giống nhau đến kỳ lạ: cả hai đều bị định đoạt bởi niềm tin, và niềm tin thì không mua được bằng một bản tin tốt.

Trong bóng đá, khi một đội thủng lưới ở phút 88, khán đài không sụp đổ vì thua một bàn. Khán đài sụp đổ vì cả mùa giải đã dạy cho họ rằng đội bóng ấy sẽ thủng lưới đúng vào phút ấy. Kinh tế Pakistan đang ở trong trạng thái tương tự. Nhà đầu tư không sợ một dữ liệu xấu. Họ sợ sự lặp lại.

Một kiến trúc thể chế gánh quá nhiều kỳ vọng

Pakistan không thiếu định chế. Nước này có SIFC – Hội đồng Đặc quyền Thuận lợi Đầu tư (Special Investment Facilitation Council) – dựng lên như một đầu mối cấp cao nhằm rút ngắn thời gian phê duyệt dự án và trấn an các quỹ đầu tư vùng Vịnh. Nước này có Ủy ban Tư nhân hóa (Privatisation Commission) với một danh sách tài sản nhà nước chờ chuyển nhượng. Nước này có Cơ quan Điều tiết Năng lượng Quốc gia (Nepra), cơ quan quyết định giá điện. Nước này có Cơ quan Thuế Liên bang (FBR), và thậm chí có cả Thanh tra Thuế Liên bang (Federal Tax Ombudsman) – một định chế chuyên đi xử lý khiếu nại của người nộp thuế. Về phía thị trường, S&P vẫn duy trì quan điểm thận trọng với tín nhiệm quốc gia của Pakistan.

Danh sách ấy dài. Và chính vì dài nên nó mới là vấn đề.

Một nhà đầu tư nước ngoài muốn rót vốn vào một nhà máy ở Punjab không cần biết nước sở tại có bao nhiêu cơ quan. Anh ta chỉ cần biết một điều duy nhất: sau khi ký hợp đồng, sẽ có bao nhiêu cánh cửa có thể mở ra và đóng lại sau lưng mình. Ở Pakistan, câu trả lời hiện tại là quá nhiều.

SIFC ra đời để giải bài toán đó – một cửa thay vì nhiều cửa. Nhưng đến lượt mình, SIFC lại phải thuyết phục chính các bộ ngành rằng họ nên nhường quyền quyết định. Một cơ chế điều phối không thể mạnh hơn những định chế mà nó điều phối. Đây là điểm mà mọi bản tin lạc quan về SIFC thường bỏ qua.

Ba cái van: năng lượng, thuế, và giá trị của sự đoán được

Nếu phải chỉ ra ba nơi dòng vốn bị chặn lại, tôi sẽ chỉ vào ba cái van.

Van thứ nhất là năng lượng. Nepra quyết định giá điện; K-Electric vận hành lưới điện phục vụ Karachi – trung tâm công nghiệp lớn nhất của Pakistan. Giá điện ở Pakistan đã tăng nhiều lần trong những năm gần đây để bù đắp chi phí sản xuất và vòng xoáy nợ vòng (circular debt) của ngành điện. Với một nhà máy dệt, giá điện không phải là một mục trong bảng chi phí. Nó là toàn bộ biên lợi nhuận. Khi hóa đơn điện biến động mỗi vài tháng, kế hoạch đầu tư mười năm trở thành một canh bạc.

Van thứ hai là thuế. FBR thu thuế, nhưng sự tồn tại song song của FBR và Thanh tra Thuế Liên bang nói lên một điều rất cụ thể: ở Pakistan, người nộp thuế thường xuyên cảm thấy mình bị đối xử không công bằng và phải khiếu nại lên một định chế độc lập. Một hệ thống cần đến cơ quan thanh tra riêng để giải quyết tranh chấp với chính nó là một hệ thống đang tự khai báo về mức độ rủi ro tuân thủ của mình.

Van thứ ba là tư nhân hóa. Ủy ban Tư nhân hóa giữ trong tay danh sách những tài sản nhà nước được cho là sẽ chuyển sang khu vực tư nhân. Nhưng tiến độ của danh sách ấy – chứ không phải nội dung của nó – mới là thứ mà thị trường theo dõi. Một tài sản được rao bán ba năm liền mà không bán được sẽ trở thành một tín hiệu tiêu cực mạnh hơn cả việc không rao bán lần nào.

Ba cái van này có một điểm chung. Không chiếc van nào liên quan đến việc Pakistan có bao nhiêu tiền trong kho dự trữ.

Đồng tiền đã đến, nhưng chưa ở lại

Sự thật là mức FDI khoảng 1,64 tỷ USD đặt cạnh quy mô nền kinh tế Pakistan là một tỷ lệ thấp. Nhưng điều đáng nói hơn nằm ở cấu trúc của dòng tiền, chứ không ở con số tổng.

Dòng vốn chảy vào Pakistan trong những năm gần đây chủ yếu nghiêng về các khoản giải ngân của chương trình tài chính đa phương và các khoản tiền gửi từ các quốc gia vùng Vịnh. Đó là những dòng tiền có tính chu kỳ, có thời hạn, và có thể đảo chiều khi điều kiện bên ngoài thay đổi. Nhà đầu tư chiến lược dài hạn – người xây nhà máy, thuê công nhân, và ở lại mười năm – vẫn đang đứng ngoài.

Dự trữ 21,4 tỷ USD là một tấm đệm. Nó không phải là một lời hứa. Tấm đệm cho phép một quốc gia trả tiền nhập khẩu thêm vài tháng, nhưng nó không nói gì về việc liệu một hợp đồng ký năm nay có được thực thi nguyên vẹn vào năm sau hay không. Nhà đầu tư hiểu điều đó rất rõ, và đó là lý do vì sao một bảng dự trữ đẹp lên không tự động kéo theo một làn sóng FDI.

Tỷ lệ đầu tư trên GDP 14,38% là thước đo trung thực nhất trong ba con số. Đầu tư là hành động đi trước tương lai. Khi cả nền kinh tế chỉ dành 14,38% sản lượng cho việc chuẩn bị cho ngày mai, câu hỏi không còn là nước đó có hấp dẫn hay không. Câu hỏi là nước đó có tin vào chính ngày mai của mình hay không.

Góc nhìn phản trực giác: niềm tin không phải là một trạng thái cảm xúc

Cách kể chuyện phổ biến về Pakistan là câu chuyện về niềm tin. Nhà đầu tư mất niềm tin sau một cuộc khủng hoảng cán cân thanh toán; nhà đầu tư sẽ lấy lại niềm tin sau khi có một thỏa thuận với Quỹ Tiền tệ Quốc tế, một nâng hạng tín nhiệm, hoặc một hội nghị thượng đỉnh về đầu tư.

Cách kể ấy nghe rất hợp lý, và tôi cho rằng nó sai ở điểm cốt lõi.

Bóng đá không bao giờ nói dối, chỉ có người xem tự lừa mình. Thị trường vốn cũng vậy. Nhà đầu tư không hành động dựa trên cảm xúc tập thể; họ hành động dựa trên xác suất có thể tính toán được. Và trong một nền kinh tế mà giá điện được quyết định lại định kỳ, mà việc hoàn thuế phụ thuộc vào một cơ quan thanh tra, mà một tài sản nhà nước có thể nằm trong danh sách chờ bán suốt nhiều năm – xác suất ấy bị chiết khấu xuống mức mà không một chỉ số tín nhiệm nào có thể kéo lên.

Nói cách khác: thứ mà nhà đầu tư đang thiếu không phải là sự lạc quan. Thứ họ thiếu là một hợp đồng có thể kiện được.

Đây là lý do vì sao một thỏa thuận vĩ mô với các chủ nợ quốc tế, dù quan trọng đến mấy, lại không thể thay thế được một khung pháp lý ổn định về thuế và năng lượng. Thỏa thuận vĩ mô mua thời gian. Khung pháp lý mua sự tin cậy. Thời gian có thể mua được bằng tiền; sự tin cậy thì không.

Ở sân vận động không tiếng hát là nơi tôi nghe rõ nhất sự thật. Ở đó, không có khán đài nào che lấp tiếng giày đinh chạm mặt cỏ, và bạn nghe được chính xác ai đang đứng vững, ai đang chùn bước. Một nền kinh tế ở trạng thái chờ đợi cũng lộ ra theo cách tương tự, khi người ta tước đi tiếng ồn của các thông cáo báo chí.

S&P giữ quan điểm thận trọng. Nepra ra quyết định giá. FBR ra thông báo thuế. K-Electric gửi hóa đơn. SIFC họp. Ủy ban Tư nhân hóa công bố lộ trình mới. Mỗi mắt xích đều hoạt động, mỗi định chế đều làm đúng phần việc của mình. Và dòng vốn dài hạn vẫn chưa đến. Đó là nghịch lý đẹp và buồn của Pakistan hiện tại: một bộ máy chạy đúng, trong một hệ thống chưa tạo được cảm giác chắc chắn.

Người già nhìn lùi để hiểu mình đã đi xa đến đâu, người khôn nhìn tới để biết mình còn thiếu gì. Nhà đầu tư chiến lược nhìn tới. Và cái họ thấy phía trước chưa phải là một lý do để tin.

Điều gì sẽ tạo ra bước ngoặt thật sự

Ba cải cách có thể thay đổi cục diện nhanh hơn bất kỳ chiến dịch truyền thông đầu tư nào.

Thứ nhất, một lộ trình giá điện có tính dự đoán được trong nhiều năm, do Nepra công bố trước và thực hiện đúng. Không một nhà máy nào dám vay vốn mười năm nếu hóa đơn điện có thể nhảy hai lần trong một năm.

Thứ hai, một cơ chế hoàn thuế tự động cho doanh nghiệp xuất khẩu, thay vì để họ chờ đợi qua các tầng khiếu nại. Mỗi tháng chậm hoàn thuế là một tháng vốn lưu động bị giam.

Thứ ba, một tài sản nhà nước được chuyển nhượng thật, công khai, minh bạch, đến cùng. Một vụ tư nhân hóa hoàn tất tạo ra tín hiệu mạnh hơn mười vụ được công bố.

Cả ba việc này đều nhỏ về mặt chính trị và lớn về mặt tín hiệu. Chúng không cần một khoản vay mới, không cần một hội nghị thượng đỉnh, không cần một tuyên bố chung nào. Chúng chỉ cần sự kiên định, thứ mà bất kỳ nền kinh tế nào cũng có thể xây – nếu đủ nhẫn nại.

Điều tôi mang theo khỏi câu chuyện này

Mỗi đường chuyền là một lời tự thú, mỗi bàn thua là một nỗi niềm chưa nói. Một nền kinh tế cũng tự thú qua những gì nó chọn không đầu tư. Tỷ lệ 14,38% không phải một thất bại của niềm tin; nó là một lời khai trung thực về những gì hệ thống chưa dám hứa.

Pakistan có đủ tiền để mua thêm thời gian. Câu hỏi của những năm tới là liệu nước này có đủ kiên định để mua lấy sự chắc chắn – thứ mà dự trữ ngoại hối không bao giờ mua được, và một định hạng tín nhiệm cũng không.

Niềm tin trong bóng đá được xây bằng những trận giữ sạch lưới liên tiếp, không bằng một trận thắng đẹp. Niềm tin của nhà đầu tư được xây theo đúng cách như vậy: bằng thói quen giữ lời.