Bỉ – Pháp: Van Bommel, Zidane và những gì chưa kịp thành hình

Ở một phòng thay đồ nào đó, một chàng trai trẻ kéo chiếc áo màu cam qua đầu rồi bước ra đường hầm. Ở một phòng họp cách đó vài trăm cây số, cha cậu đang dán lên bảng chiến thuật những mũi tên chỉ về phía khung thành đối phương. Hai người đàn ông cùng một dòng họ, cùng lớn lên trong một nền bóng đá, cùng nói thứ tiếng Hà Lan đặc quánh ấy, và bây giờ đứng ở hai phía của một đường biên mà huyết thống không thể bắc cầu.

Ruben van Bommel ra mắt đội tuyển Hà Lan. Mark van Bommel dẫn dắt đội tuyển Bỉ.

Tôi đọc dòng tin ấy vào một buổi sáng ở Sydney, lúc thành phố còn chưa tỉnh hẳn, và tôi dừng lại lâu hơn bình thường. Chi tiết nhỏ ấy không quyết định trận đấu nào cả. Nó chỉ nhắc tôi rằng bóng đá được dựng lên bằng những chia cắt, và phần lớn những chia cắt đó diễn ra trong im lặng, không có tiếng vỗ tay nào đi kèm.

Rồi tôi nghĩ tới khoảng trống thứ ba của tuần này. Nó nằm trong đầu gối trái của Kylian Mbappé, ở chỗ khớp xương gập về phía sau nhiều hơn mức mà cơ thể được sinh ra để chịu đựng.

Bối cảnh

UEFA Nations League, bảng A1. Bỉ. Pháp. Ý. Ba cái tên đủ để một bảng đấu nhỏ trở thành một cuộc hội ngộ của lịch sử, và cũng đủ để người ta quên rằng bóng đá không vận hành bằng huyền thoại.

Tôi cần nói rõ một điều trước khi đi tiếp. Thông tin về các bổ nhiệm trong bài này đến với tôi qua một bản tin tổng hợp của hãng thông tấn, ký tên Mark Gleeson, biên tập bởi Christian Radnedge. Tôi đã dành phần lớn buổi sáng để tìm thông cáo chính thức từ hai liên đoàn và chưa tìm thấy. Đó là lý do bài viết này ra đời chậm hơn dự kiến, và cũng là lý do tôi sẽ đặt mọi phán đoán của mình trong một khung rộng hơn bình thường — rộng hơn cả mức tôi thấy thoải mái.

Những gì có thể ghi lại: Mark van Bommel, cựu tiền vệ đội tuyển Hà Lan, bắt đầu công việc ở đội tuyển Bỉ từ thứ Hai tuần trước. Trận ra mắt của ông kết thúc bằng chiến thắng 2-0 ngay trên đất Ý, tại Rome, trước một đội tuyển vốn được xem là thước đo của tổ chức phòng ngự. Zinedine Zidane ra mắt đội tuyển Pháp bằng chiến thắng 1-0 trên sân Thổ Nhĩ Kỳ. Hai người mới. Hai trận thắng. Mỗi người mới đi được một bước, và trận tới là bước thứ hai.

Về Mbappé, Real Madrid đưa ra chẩn đoán “giãn quá mức khớp gối trái” sau khi cầu thủ này trở về từ đợt tập trung đội tuyển quốc gia. Chẩn đoán được viết bằng thứ ngôn ngữ y khoa chính xác, không kèm thời gian nghỉ dự kiến. Sau nhiều năm đọc các bản tin y tế của những câu lạc bộ lớn, tôi hiểu rằng cách họ công bố chấn thương luôn mang theo một thông điệp thứ hai: càng cụ thể, càng kiểm soát.

Điều Van Bommel thực sự nói

Tôi đã đọc lại những trích dẫn của Van Bommel nhiều lần, và điều khiến tôi dừng lại không nằm ở phần ồn ào nhất.

Ông nói về cường độ. Ông nói về thiện chí làm việc. Ông nói rằng ý tưởng phải được giữ nguyên, rằng đội bóng của ông sẽ không thay đổi cách chơi vì đối thủ. Tất cả những điều đó thuộc về một ngôn ngữ quen thuộc — thứ ngôn ngữ mà mọi huấn luyện viên mới đều dùng trong tuần đầu tiên, và tôi không nghĩ chúng chứa nhiều thông tin đến thế.

Rồi ông nói thêm một câu, và câu ấy là câu duy nhất tôi giữ lại trong sổ tay: nếu bạn bị đánh bại trong một tình huống, điều đó không thành vấn đề, miễn là mọi người đều biết mình phải làm gì.

Câu nói ấy thuộc về ngôn ngữ của kỷ luật vị trí. Nó vẽ ra một mô hình bóng đá lấy hệ thống làm trung tâm và lấy vai trò cá nhân làm đơn vị đo — không kèm người, không phản ứng, không nhường quyền quyết định cho khoảnh khắc. Đó là một lựa chọn mạch lạc, và nó cũng là một lựa chọn đã bị thử thách rất nhiều lần trước những đội bóng có khả năng chuyển đổi trạng thái ở đẳng cấp cao nhất.

Điều đáng nói là lịch sử câu lạc bộ của Van Bommel kể một câu chuyện hơi khác. Ở PSV, ở Wolfsburg, ở Antwerp, các đội bóng của ông thường được nhớ đến như những khối được tổ chức chặt, đòi hỏi thể lực cao, kỷ luật phòng ngự rõ ràng. Tôi không cho rằng ông đang nói dối về tham vọng tấn công của mình. Tôi chỉ cho rằng lời nói của một huấn luyện viên trong tuần đầu tiên thường đi trước hồ sơ của chính ông ấy một quãng.

Và rồi là tỷ số. Bỉ thắng Ý 2-0 ngay tại Rome, trong trận đầu tiên của một triều đại mới. Đó là một điểm dữ liệu mạnh và không thể phủ nhận. Nhưng một tỷ số không phải một hệ thống. Trong toàn bộ nguồn tôi có trong tay, không tồn tại một chỉ số nào về chất lượng cơ hội, về cường độ pressing, về tỷ lệ kiểm soát bóng hay độ chính xác đường chuyền. Mọi phát biểu về thứ bóng đá tấn công của Bỉ ở thời điểm này đều thuộc về đức tin, chưa thuộc về bằng chứng.

Điều tương tự đúng với bên kia chiến tuyến. Pháp thắng 1-0 tại Thổ Nhĩ Kỳ trong trận đầu tiên của Zidane. Một trận. Một bàn. Không hơn.

Có một biến số khác mà tôi cho là quan trọng hơn mọi phân tích chiến thuật trong tuần này: cả hai đội đều đang bước vào trận thứ hai của một chu kỳ huấn luyện mới. Hiệu ứng huấn luyện viên mới là một hiện tượng được ghi nhận rộng rãi — kết quả thường nhảy vọt trong vài tuần đầu, khi nỗi sợ bị thay thế và sự tò mò chiến thuật tạm thời lấn át mọi trì trệ. Kết quả ở giai đoạn này bị điều khiển bởi động lực chuyển giao nhiều hơn là bởi những hệ thống đã ổn định. Trận Bỉ gặp Pháp là cuộc chạm mặt của hai trạng thái chuyển giao như thế, và điều đó làm tăng phương sai của kết quả thay vì nghiêng về phía nào.

Về phía Pháp, sự vắng mặt của Mbappé để lại một khoảng trống kép. Đội bóng ấy vẫn là một tập thể đẳng cấp, và nhiều khả năng sẽ chuyển sang một cấu trúc tấn công tập thể hơn, ít biến động hơn, chia đều trách nhiệm hơn. Với Bỉ, điều đó có nghĩa là gánh nặng phòng ngự nhẹ đi, nhưng cũng có nghĩa là đối thủ trở nên khó đoán theo một cách khác — không còn một ngôi sao để tập trung bóp nghẹt, chỉ còn một hệ thống phân tán. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, một hệ thống pressing chỉ hiệu quả khi nó biết chính xác nó đang săn ai. Sự vắng mặt ấy không làm trận đấu nhẹ đi; nó làm nặng thêm từng nhịp thở.

Cuối cùng, có một chi tiết mà tôi chưa biết phải xếp vào đâu: một huấn luyện viên người Hà Lan dẫn dắt đội tuyển Bỉ. Đó là một cuộc bổ nhiệm xuyên biên giới trong một cặp quan hệ vốn đầy ký ức. Tôi không đủ dữ kiện để nói nó sẽ tạo ra điều gì trên sân cỏ. Tôi chỉ biết nó sẽ tạo ra rất nhiều câu hỏi ở ngoài sân cỏ.

Điểm mù của ký ức tập thể

Mỗi trận đấu là một bài thơ dở dang, và tôi là người đọc chậm rãi nhất.

Ký ức tập thể đã quyết định xong hai điều về trận đấu này, và cả hai đều được quyết định quá nhanh.

Điều thứ nhất: Van Bommel là một huấn luyện viên tấn công, táo bạo, dám chơi sòng phẳng với mọi đối thủ. Cơ sở cho niềm tin ấy là một trận đấu duy nhất ở Rome. Điều thứ hai: Pháp của Zidane sẽ đẹp, sẽ thanh thoát, sẽ có nhạc tính — bởi vì tên của người đàn ông ấy từ lâu đã là một động từ. Chính Zidane từng nói, theo cách trích dẫn trong bản tin, rằng nếu một động tác rê bóng được đặt theo tên bạn thì hẳn bạn đã làm khá tốt. Đó là một câu dí dỏm, và nó cũng là một lời thú nhận rằng thương hiệu cá nhân đang làm rất nhiều việc thay cho phân tích.

Điểm mù nằm ở chỗ khác. Việc Mbappé vắng mặt đang được đọc như một bất lợi thuần túy của Pháp. Tôi không chắc. Nó lấy đi của Pháp một lối thoát hiểm, nhưng đồng thời lấy đi của Bỉ một mục tiêu để bóp nghẹt, và những đội bóng mất đi ngôi sao lớn nhất thường trở nên khó chịu hơn theo một cách rất khó lường. Cùng lúc đó, câu chuyện cha và con nhà Van Bommel sẽ được truyền thông khuếch đại đến mức tối đa, trong khi giá trị thể thao của nó gần như bằng không đối với những gì diễn ra trên sân. Tôi ghi vào sổ tay không phải tỉ số, mà là những gì người ta không kịp nói.

Điều còn để ngỏ

Tôi không biết đội tuyển Bỉ của Van Bommel sẽ trở thành cái gì. Tôi cũng không biết đội tuyển Pháp của Zidane sẽ trở thành cái gì. Cả hai đều đang ở tuần thứ hai của một quá trình kéo dài nhiều năm, và mọi kết luận rút ra từ tuần thứ hai đều là một sự vội vàng được trang điểm bằng số liệu. Điều duy nhất tôi biết chắc là vào đêm thứ Hai, sẽ có một hiệp một, rồi một hiệp hai, và sau tiếng còi cuối cùng chúng ta vẫn sẽ chỉ có trong tay một mảnh ghép — không phải một hệ thống, không phải một bản án. Có lẽ nên xem trận này như người ta xem một buổi tổng duyệt: chưa phải vở diễn, nhưng đủ để nghe thấy tiếng thở của những người sắp bước ra ánh sáng.