Cần Giờ: 200 mét cõng vợ, 42 km ngày hôm sau — và một môn thể thao không cần đồng hồ bấm giây

Đồng hồ dừng ở phút thứ ba, cộng thêm vài giây lẻ. Một người đàn ông 34 tuổi cõng vợ trên lưng vượt qua vạch đích 200 mét, hai đầu gối khuỵu, bước chân ngắn đến mức gần như chỉ còn là những cú nhún tại chỗ. Không còi xuất phát điện tử. Không camera tốc độ. Không hội đồng trọng tài nào ghi con số ấy vào một bảng kỷ lục. Ở Cần Giờ, huyện ven biển phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh, vài trăm khán giả đứng dọc đường đua vỗ tay cho anh Xuân Thêm và chị Thùy Linh, cặp đôi vô địch nội dung cõng vợ của HDBank Green Marathon.

Cùng thời điểm đó, ở Phần Lan, nội dung eukonkanto chuyên nghiệp chạy trên quãng đường 253,5 mét và những đôi mạnh nhất về đích trong khoảng 60 giây, tức gần 4 mét một giây. Ở Cần Giờ, con số tương ứng rơi vào khoảng 1,1 mét một giây, chưa đầy 4 km/giờ — chậm hơn một người đi bộ nhanh trên vỉa hè.

Khoảng cách giữa hai tốc độ ấy là toàn bộ câu chuyện của bài viết này. Và nó không nằm ở chỗ cặp vô địch chạy chậm. Nó nằm ở chỗ chúng ta đang cầm sai chiếc thước để đo.

Một giải chạy có ba tầng

HDBank Green Marathon là giải chạy phong trào quy mô lớn tổ chức tại Cần Giờ, với cấu trúc ba tầng rõ rệt. Tầng trên cùng là cự ly chủ lực 42 km. Tầng giữa là nội dung cõng vợ 200 mét dành cho các cặp đôi. Tầng dưới là hai đường chạy thiếu nhi 1,5 km và 3 km. Ba tầng này không xếp theo thứ tự quan trọng; chúng xếp theo thứ tự đăng ký, và cả ba đóng góp doanh thu như nhau.

Nội dung cõng vợ năm nay bước sang mùa thứ năm liên tiếp. Năm năm là cột mốc đáng chú ý với một trò chơi vệ tinh: đủ dài để ban tổ chức biết mình đang giữ được thứ gì, và đủ dài để nhà tài trợ thấy dòng chữ trên băng-rôn không lãng phí.

Anh Xuân Thêm 34 tuổi, chị Thùy Linh 29 tuổi, cả hai cùng sinh hoạt ở An Sương Runners, một câu lạc bộ chạy bộ cộng đồng. Và đây là chi tiết tôi muốn giữ lại: cả hai đăng ký cự ly 42 km diễn ra vào ngày hôm sau.

Đặt hai sự kiện cạnh nhau — một cuộc đua có tải trọng nặng trên 200 mét vào buổi chiều, và một cuộc chạy 42 km vào sáng hôm sau — ta thấy ngay điều gì đang được ưu tiên. Thành tích đứng sau trải nghiệm.

Con số 200 mét nói gì

Giả sử người cõng nặng khoảng 65 kg và người được cõng nặng 45 kg. Tỷ lệ tải trọng trên khối lượng cơ thể rơi vào khoảng 70%. Với tỷ lệ đó, cơ thể buộc phải hạ thấp trọng tâm, gập khớp gối nhiều hơn bình thường và rút ngắn sải chân để giữ thăng bằng theo chiều trước sau. Mô tả kỹ thuật từ đường đua — bước chân rất ngắn, đầu gối khuỵu — khớp hoàn toàn với tốc độ tính ra.

Lấy 200 mét chia cho 185 giây, ta được 1,08 mét một giây. Chia cho 180 giây, 1,11 mét một giây. Vùng dao động hẹp này vẽ ra một dạng đi bộ có tải pha chút chạy chậm: cơ thể đã chạm trần chịu đựng, và cái trần ấy do vật lý quyết định, không do ý chí.

So sánh với eukonkanto Phần Lan hữu ích, nhưng phải đọc cho đúng. Đôi vô địch ở đó cõng người nặng trung bình 49 kg, chạy trên đường có chướng ngại vật, và dùng kỹ thuật treo ngược — người được cõng kẹp hai chân quanh cổ người cõng. Tư thế này dồn tải lên vai và hông theo cách khác hẳn tư thế cõng thông thường, cho phép sải chân dài hơn và nhịp thở ổn định hơn. Ở Cần Giờ, tư thế cõng là tư thế cõng người thật, và xét về cơ sinh học, đó là một trong những tư thế tệ nhất để chạy nhanh.

Cần nói rõ điều này để tránh một hiểu lầm phổ biến. Khi một bài báo đưa tin về giải chạy phong trào, phản xạ đầu tiên của người đọc thường là so sánh với các kỷ lục thế giới. Cách so sánh đó vô nghĩa. 200 mét cõng vợ không có kỷ lục thế giới, không có kỷ lục châu Á, không có kỷ lục quốc gia, và không có tiêu chuẩn tham dự nào để mà không đạt. Đó là một hạng mục chưa từng tồn tại trong hệ thống thi đấu chính thức, và nó sẽ không bao giờ tồn tại. Điều đó không làm nó kém thú vị. Nó chỉ làm nó khác loại.

Đứa trẻ khóc ở đường chạy 1,5 km

Ở đường chạy thiếu nhi 1,5 km, một đứa trẻ khóc giữa đường. Những người dẫn tốc của giải đã chạy cùng, giữ nhịp và đưa cháu về đích.

Tôi đã tác nghiệp ở nhiều giải chạy phong trào và luôn chú ý đến khoảnh khắc này hơn là khoảnh khắc trao huy chương. Huy chương là phần dễ nhất để tổ chức. Giữ một đứa trẻ đang khóc không bỏ cuộc trên đường chạy 1,5 km mới là phần khó nhất, và nó không xuất hiện trong bất kỳ bảng kết quả nào.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải chạy cộng đồng của tôi, tỷ lệ trẻ em bỏ cuộc giữa đường ở các cự ly dưới 3 km phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc ban tổ chức có phân người dẫn tốc chạy cùng hay không. Một người dẫn tốc ở đúng vị trí có thể giữ được một đứa trẻ 8 tuổi đi hết quãng đường. Không có người dẫn tốc, đứa trẻ đó sẽ đi kèm bố mẹ ở lần đăng ký tiếp theo, hoặc không đi nữa. Đó là hạ tầng. Hạ tầng không lên báo, nhưng hạ tầng quyết định quy mô của giải trong mười năm tới.

42 km ngày hôm sau

Sáng hôm sau, cặp đôi vô địch chạy 42 km. Với người đã quen sinh hoạt ở câu lạc bộ chạy bộ, việc xếp hai hoạt động thể lực nặng trong hai ngày liên tiếp là chuyện bình thường. Nhưng có một biến số môi trường mà không người chạy phong trào nào ở miền Nam Việt Nam được phép bỏ qua: độ ẩm.

Tháng Chín ở Nam Bộ là tháng nóng ẩm cao điểm. Nhiệt độ có thể không quá gắt, nhưng độ ẩm cao làm giảm hiệu suất tản nhiệt của cơ thể, đẩy nhịp tim lên cao hơn ở cùng một tốc độ và làm tăng tốc độ mất nước. Một cuộc đua cõng người 45 kg vào buổi chiều, rồi một cuộc chạy 42 km vào sáng hôm sau, trong điều kiện đó, đòi hỏi bù nước và điện giải nghiêm túc hơn nhiều so với một giải chạy ở vùng ôn đới.

Rủi ro thật sự duy nhất mà tôi có thể chỉ ra bằng dữ kiện nằm ở nhiệt và ẩm — hai thứ không có huy chương nhưng có hậu quả.

Góc nhìn ngược: đường chạy không cần đồng hồ

Có một giả định chạy xuyên suốt mọi bài bình luận thể thao, kể cả bài này: giá trị của một sự kiện thể thao tỷ lệ thuận với tốc độ của nó.

Nghe có vẻ hợp lý. Nhưng có thể kiểm tra bằng một câu hỏi đơn giản. Nếu toàn bộ giá trị nằm ở tốc độ, phần lớn ngân sách của một giải chạy nên đổ vào việc mời những người chạy nhanh nhất. Thực tế thì ngược lại. Ngân sách đổ vào cổng đăng ký, áo phông, trạm nước, y tế, và những nội dung như cõng vợ hay chạy thiếu nhi. Lý do rất giản dị: người trả tiền cho giải chạy không phải người chạy nhanh nhất. Người trả tiền là số đông còn lại.

Tôi từng lập bảng tính cho World Cup trước khi biết rằng khán đài không bao giờ nằm trong công thức. Bài học ấy lặp lại ở đây, chỉ khác thang đo. Một nội dung cõng vợ 200 mét có thể không tạo ra giá trị thành tích nào, nhưng nó tạo ra thứ khác: hàng trăm người đứng dọc đường xem một cuộc đua mà họ hiểu luật ngay từ giây đầu tiên. Đó là bài toán tiếp cận, không phải bài toán thành tích. Và trong một thị trường chạy bộ đang mở rộng nhanh như Việt Nam, bài toán tiếp cận mới là bài toán khó.

Ở đây có một sự căng thẳng thật sự, và tôi không muốn làm dịu nó đi. Mỗi nội dung được đưa vào lịch thi đấu đều lấy đi nguồn lực — thời gian của ban tổ chức, nhân sự, mặt bằng, sự chú ý của truyền thông. Đồng thời, một môn thể thao chỉ sống được nếu nó mở rộng được cơ sở người tham gia. Hai điều này không thể cùng đúng một cách hoàn hảo.

Các nền điền kinh lâu đời giải quyết căng thẳng này bằng cách tách hệ thống: giải vô địch quốc gia dành cho số ít, giải chạy phong trào dành cho số đông, hai hệ thống dùng chung hạ tầng nhưng không dùng chung tiêu chuẩn. Việt Nam chưa có sự tách biệt rõ ràng đó. Cùng một ban tổ chức có thể đứng ra tổ chức cả một cuộc đua cõng vợ lẫn một cự ly 42 km có tính thành tích, và truyền thông đưa tin về cả hai bằng cùng một giọng. Mặt tốt là sân chơi rộng, ai cũng có chỗ. Mặt xấu là người đọc khó phân biệt đâu là thông tin thi đấu và đâu là thông tin sự kiện. Với cá nhân tôi, sự nhầm lẫn ấy là một trong những điểm mù lớn nhất của truyền thông thể thao hiện nay.

Điều gì thực sự được xây ở Cần Giờ

Bỏ qua phần so sánh tốc độ, thứ đáng chú ý nhất ở giải chạy này là cấu trúc ba tầng được duy trì đều đặn qua năm năm.

Một nội dung cõng vợ không tự sống được. Nó sống khi có người đăng ký, và người đăng ký đến khi nó nằm trong một hệ sinh thái lớn hơn — nơi có một cự ly 42 km nghiêm túc để một người chạy phong trào lấy làm mục tiêu cả năm, và có hai đường chạy thiếu nhi để một gia đình đi cả nhà thay vì đi một người.

Ba tầng ấy nuôi nhau bằng một cơ chế giản dị: người lớn đăng ký 42 km sẽ dẫn con đi chạy 1,5 km. Đứa trẻ chạy 1,5 km hôm nay sẽ là người đăng ký 10 km trong bốn năm nữa. Người chạy 10 km trong bốn năm nữa sẽ là người đứng dọc đường cổ vũ một nội dung cõng vợ. Đây là tầng đáy của một kim tự tháp chạy bộ, và nó là tầng không ai đưa tin. Truyền thông thể thao dành phần lớn thời lượng cho đỉnh kim tự tháp, nơi có vài chục người. Tầng đáy có hàng nghìn người, và không có ai viết về nó.

Nửa còn lại của câu chuyện

Những con số chỉ kể một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở đôi chân run rẩy trên thảm cỏ. Tôi đã kiểm tra con số 200 mét bằng nhiều cách, và cách nào cũng dẫn đến cùng một kết quả: đây là một cuộc đi bộ có tải, hoàn thành trong điều kiện nhiệt đới, bởi hai người đã quen với việc chạy đường dài. Không có gì để so sánh với bất kỳ bảng thành tích nào.

Nhưng khi đứng ở đường chạy và nhìn hai người vượt vạch đích, thứ tôi thấy vượt ra ngoài một cặp số. Tôi thấy một người đàn ông thả vợ xuống đất, chống hai tay lên đầu gối và cười. Tôi thấy đứa trẻ khóc ở đường chạy 1,5 km được một người dẫn tốc dắt về đích, mặt còn đỏ nhưng mắt đã nhìn thẳng về phía trước. Ở tuổi 42, tôi học được rằng mọi vận động viên đều là một nhà thơ không bao giờ xuất bản. Người ta không xuất bản vì thể thao không có chỗ cho những câu thơ không tính được thời gian. Nhưng người ta vẫn viết, mỗi buổi sáng, trên đường chạy.

Một giải chạy phong trào không cần được đo bằng đồng hồ bấm giây để có giá trị. Nó cần được đo bằng số người còn quay lại lần sau. Nếu năm sau, ở Cần Giờ, đứa trẻ từng khóc ở đường chạy 1,5 km đứng ở vạch xuất phát lần nữa, thì giải chạy đó đã thành công — theo một thước đo mà không bảng kỷ lục nào ghi lại được.