Mượn có nghĩa vụ mua đứt ở V.League 1: người nuôi và người hái

Buổi chiều cuối tháng Tám, trên sân tập của một đội bóng miền Trung, tôi đứng cạnh xe chở dụng cụ và nhìn cậu tiền vệ hai mươi tuổi gấp vội đôi giày vào túi. Ba tuần trước, cậu là người chạy nhiều nhất đội trong trận cầu trực tiếp. Hôm nay, bản hợp đồng cho mượn của cậu được gia hạn thêm một mùa, kèm điều khoản mua đứt ghi bằng con số mà ban huấn luyện không dám đọc to trước mặt cầu thủ. Không ai trong phòng thay đồ nói ra, nhưng ai cũng hiểu: cậu đang chơi bóng để hoàn tất một thương vụ mà mình không được hỏi ý kiến. Cái tên đọc sai năm ấy dạy tôi lắng nghe kỹ hơn, và ở đây, thứ cần lắng nghe là những khoảng lặng sau mỗi buổi tập.

Đó là hình ảnh tôi gặp lại nhiều lần trong mùa giải này. V.League 1 vận hành với mười bốn câu lạc bộ, do công ty cổ phần bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam điều hành dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam. Phía trên là suất dự AFC Champions League Two, phía dưới là cửa xuống hạng. Giữa hai vạch đó, khoảng cách tài chính giữa nhóm dẫn đầu và nhóm trụ hạng lớn hơn khoảng cách điểm số rất nhiều. Một đội có ngân sách vài chục tỷ đồng một mùa có thể ngồi cùng bàn đàm phán với đội có ngân sách gấp ba, gấp bốn lần. Khi tiền không cân, người ta cân bằng bằng hợp đồng.

Cho mượn có nghĩa vụ mua đứt ra đời đúng ở khoảng trống đó. Về hình thức, đội nhỏ nhận cầu thủ trẻ, trả một phần lương, cho cậu ta đá chính. Về bản chất, đó là một khoản vay có tài sản thế chấp là chính con người. Đội lớn đẩy cầu thủ ra ngoài để tích lũy số phút thi đấu, đồng thời giữ quyền mua lại với giá đã định trước. Đội nhỏ được dùng người trong một mùa, nhưng khi cầu thủ đạt đủ số trận hoặc đủ chỉ số, điều khoản kích hoạt và họ buộc phải mua, bằng số tiền mà họ chưa từng có kế hoạch chi.

Tôi từng ngồi trong một cuộc họp báo nội bộ nơi giám đốc điều hành của một câu lạc bộ tầm trung nói thẳng: đội ông không có quyền quyết định giá, chỉ có quyền quyết định có ký hay không. Đó là một sự thật bị che bởi ngôn ngữ đẹp. Hợp đồng mượn kèm nghĩa vụ mua đứt không phải công cụ phát triển cầu thủ, mà là công cụ chuyển rủi ro từ đội lớn sang đội nhỏ. Đội lớn thử nghiệm tài năng mà không mất gì. Đội nhỏ gánh số phút thi đấu, gánh chấn thương, gánh cả áp lực thành tích, rồi trả tiền cho một tài sản đã được định giá từ trước.

Nhìn vào cách các đội bóng trẻ như Hoàng Anh Gia Lai hay Sông Lam Nghệ An xây dựng lực lượng, mô hình này hiện lên rõ hơn. Họ đào tạo, họ cho ra sân, họ bán. Một tiền vệ trưởng thành từ lò của họ có thể được đẩy sang đội khác theo dạng cho mượn để lấy số phút, rồi bị mua đứt với mức giá mà chính đội chủ quản không được hưởng trọn. Trong khi đó, những đội có tiềm lực như Thép Xanh Nam Định hay Công An Hà Nội lại thu về cầu thủ đã được rèn ở nơi khác. Nguyễn Tiến Linh gắn bó với Bình Dương, Đỗ Hùng Dũng gần như trọn sự nghiệp ở Hà Nội, Nguyễn Văn Toàn từng thử sức ở nước ngoài rồi trở lại. Tôi không nói điều này như một lời buộc tội. Bóng đá chuyên nghiệp vận hành bằng dòng chảy tài năng, và dòng chảy luôn chảy về nơi có tiền.

Vấn đề nằm ở chỗ cơ chế phân bổ nguồn lực không bao giờ đến. Quỹ đào tạo trẻ, tiền bán cầu thủ, tỷ lệ phần trăm khi cầu thủ được chuyển nhượng tiếp, những thứ ấy tồn tại trên giấy, nhưng khi hợp đồng được viết bởi bên mạnh hơn, điều khoản luôn nghiêng về bên mạnh hơn. Một đội nhỏ có thể mất ba năm đào tạo để nhận lại một mùa cho mượn, và đến khi cầu thủ tỏa sáng, người ta lại gọi đó là thành tích của bóng đá Việt Nam, trong khi câu lạc bộ đã đưa cậu ta ra ánh sáng vẫn ngồi im trong bảng cân đối âm.

Tôi có một thói quen nghề nghiệp: mỗi khi một cầu thủ trẻ ký hợp đồng, tôi đọc lại số phút thi đấu của cậu ấy ở mùa trước. Nhịp trận đấu là thứ duy nhất không biết giả vờ. Một cầu thủ đá đủ chín mươi phút mỗi tuần sẽ trưởng thành theo cách mà phòng gym không dạy được. Nhưng nhịp đó thuộc về đội nào, và trả bằng tiền của ai, thì không ai ghi trong bản hợp đồng.

Đây là chỗ tôi muốn nói ngược lại điều mình vừa nói, bởi tôi tin một bài viết tử tế phải tự đặt câu hỏi cho chính nó. Có một cách đọc khác: cho mượn có nghĩa vụ mua đứt giúp cầu thủ trẻ thoát khỏi cảnh ngồi dự bị ở đội lớn. Ở một đội nhỏ, cậu ta được đá, được sai, được sửa. Nếu không có cơ chế này, nhiều tài năng đã mục trong ghế dự bị. Điều đó đúng. Nhưng nó đúng với cầu thủ, và đúng với đội lớn. Nó không đúng với câu lạc bộ phải trả tiền cho một người mà mình chưa bao giờ sở hữu.

Sự hiểu lầm từ bên ngoài nằm ở đây: người hâm mộ nhìn thấy một cầu thủ trẻ được ra sân và gọi đó là cơ hội. Họ không nhìn thấy dòng chữ nhỏ ở cuối trang hợp đồng. Họ cũng không nhìn thấy buổi họp mà lãnh đạo đội bóng nói rằng mình không còn lựa chọn nào khác ngoài việc ký. Truyền thông thường đưa tin về phía cầu thủ vì đó là phần con người, phần dễ kể. Phần còn lại là kế toán, và kế toán không tạo ra tiêu đề. Sai một cái tên, hiểu một đời nghề, nhưng hiểu sai một điều khoản, một câu lạc bộ có thể mất cả một thập kỷ.

Tôi không chắc mình có quyền nói rằng đội lớn đang làm điều sai. Họ đang làm điều hợp lý trong một hệ thống cho phép họ làm như vậy. Điều tôi chắc là: nếu quỹ đào tạo trẻ vẫn được chia theo cách cũ, nếu tỷ lệ bán tiếp vẫn không có ràng buộc, thì mỗi mùa giải lại có thêm một câu lạc bộ nhỏ đẹp lên tài khoản của người khác. Những câu chuyện cổ tích ở hạng thấp, những tài năng mọc lên từ sân đất, đang bị tiêu thụ như một món quà miễn phí rồi bị bỏ lại khi mùa giải khép lại.

Tín hiệu nội bộ tiếp theo mà tôi đang theo dõi rất cụ thể. Mùa tới, tôi sẽ ghi lại số trận mà các cầu thủ cho mượn được đá chính, và so với số tiền mà đội nhận mượn phải trả khi điều khoản kích hoạt. Nếu tỷ lệ đó tiếp tục nghiêng về phía những đội không đào tạo ra họ, thì bóng đá Việt Nam đang đổi một tài sản dài hạn lấy một mùa giải ngắn. Giữ nhịp không để chạy nhanh, mà để không ai bị bỏ lại phía sau. Một nền bóng đá chỉ khỏe khi đội nhỏ nhất cũng có quyền mặc cả về tương lai của chính mình.