Nhật ký Asiad 20 ngày 20/9: Việt Nam giành 2 HCĐ và những dấu vết cơ thể không ai ghi lại trên sàn võ

Khoảnh khắc đáng nhớ nhất của đoàn thể thao Việt Nam trong ngày thi đấu đầu tiên tại Asiad 20 không diễn ra trên bục trao huy chương. Nó đến sớm hơn, ở rìa sàn tatami, khi một nữ võ sĩ karate người Việt rời vòng đấu sau thất bại trước đối thủ Nhật Bản, cúi xuống siết lại dây quấn quanh cổ chân phải, rồi lặng lẽ rẽ vào khu vực chờ của nhánh đấu phụ. Khán đài Aichi-Nagoya hôm ấy chứng kiến ba mươi mốt bộ huy chương được trao trong ngày mở màn. Đoàn Việt Nam rời nhà thi đấu với hai tấm HCĐ. Thái Lan dẫn đầu ngày đầu bằng ba HCV, phần lớn đến từ teqball. Những dòng ấy sẽ nằm trên mọi bản tin sáng hôm sau, gọn ghẽ và vô hại. Thứ tôi mang về từ sàn đấu lại là một câu hỏi khác hẳn: chuyện gì đã xảy ra bên trong cơ thể những võ sĩ vừa bước ra khỏi đó?

Tôi đã ngồi đủ lâu bên các sàn võ để biết rằng kết quả chỉ là lớp sơn ngoài cùng của một quá trình dài hơn nhiều. Bùi Ngọc Nhi giành HCĐ nội dung kata đơn nữ. Chu Văn Đức vào sàn hạng 60kg kumite nam. Nguyễn Văn Sỹ lọt vào chung kết changquan nam của wushu. Hai nội dung sanda bước vào vòng loại. Đoàn Việt Nam có mặt ở cả MMA. Đó là toàn bộ phần võ thuật của một ngày thi đấu. Nếu chỉ đọc kết quả, người hâm mộ sẽ không biết rằng mỗi dòng trong số đó là một bản cáo trạng riêng mà cơ thể võ sĩ viết cho lịch thi đấu.

Điều đầu tiên cần nói rõ, bởi nó quyết định cách chúng ta đọc phần còn lại: kata không phải là một trận đánh. Nó là một bài quyền được chấm điểm, nơi ban giám khảo cân đo độ khó của bài thi, chất lượng thực hiện và tính thể lực của từng động tác. Kumite mới là đối kháng thật, có điểm số, có va chạm, có đòn dứt điểm. Wushu cũng tách làm hai: taolu như changquan là biểu diễn có chấm điểm, còn sanda là đối kháng cho phép đá, đấm và quật ngã. MMA, nếu thực sự nằm trong chương trình thi đấu, là đối kháng hiện đại với luật gần với bộ luật thống nhất phiên bản nghiệp dư. Bốn nhóm này không thể soi bằng cùng một thước đo. Một tấm HCĐ kata và một tấm HCĐ kumite, nếu cùng tồn tại, là hai câu chuyện sinh học hoàn toàn khác nhau. Nhưng bản tin ngày hôm ấy gộp tất cả vào một dòng chữ "Việt Nam giành 2 HCĐ", và chính sự gộp ghép đó là nơi những dấu vết cơ thể bị xóa sạch.

Lịch thi đấu của Asiad luôn dày. Ngày mở màn có ba mươi mốt bộ huy chương, nghĩa là hàng trăm lượt vận động viên vào sàn chỉ trong vài giờ. Với các môn võ, đây là cấu trúc khắc nghiệt nhất: một võ sĩ kata có thể phải thi ba, bốn, thậm chí năm lượt trong cùng một ngày, mỗi lượt là một bài quyền nén toàn bộ lực xuống gối, cổ chân và cột sống. Một võ sĩ kumite hay sanda có thể đánh hai tới ba trận trong cùng buổi, mỗi trận là những cú xoay hông và những lần tiếp đất bằng nửa bàn chân. Một võ sĩ changquan phải nhảy xoay, tiếp đất, giữ thăng bằng trên một chân, rồi lặp lại. Đây là loại bài tập mà tôi từng gọi là bản cáo trạng viết bằng sụn.

Trong câu chuyện đêm 20/9 ở Aichi-Nagoya, chỉ có một nhánh võ thuật được kể đủ để phân tích. Đó là hành trình của Bùi Ngọc Nhi ở nội dung kata đơn nữ karate. Cô thua đối thủ Nhật Bản ngay từ vòng loại, bị đẩy xuống nhánh đấu phụ, rồi lần lượt vượt qua một võ sĩ Hàn Quốc và một võ sĩ Singapore để giành HCĐ. Nhìn bằng mắt thường, đây là câu chuyện vượt khó. Nhìn bằng con mắt của người ngồi đọc bệnh án, đây là một tín hiệu kỹ thuật có thể đo được.

Karate kata ở cấp đại hội châu lục vận hành theo thể thức loại trực tiếp kèm nhánh đấu phụ, và trao hai HCĐ. Cấu trúc này không phải là sự nhân từ của ban tổ chức. Nó là hệ quả logic của một môn chấm điểm: khi người thắng và người thua được phân định bởi hội đồng giám khảo chứ không phải bởi một cú knock-out, thì việc cho người thua một cơ hội thứ hai là cách để giảm sai số. Thất bại trước võ sĩ Nhật Bản không loại Ngọc Nhi khỏi cuộc chơi. Nó chỉ đổi đường đi của cô. Việc Ngọc Nhi thua Nhật Bản, rồi thắng Hàn Quốc và Singapore, đặt cô ngay dưới tầng cao nhất của kata châu Á nhưng ở đỉnh của tầng thứ hai. Ở kata, Nhật Bản là chuẩn mực toàn cầu đã được xác lập qua nhiều thập kỷ. Hàn Quốc và Singapore là những nền kata thứ cấp. Khoảng cách giữa Ngọc Nhi và người Nhật là khoảng cách giữa một võ sĩ đã chạm ngưỡng huy chương châu lục và một võ sĩ đang ở tầng kỹ thuật cao hơn một bậc.

Nhưng có một thứ mà không bản tin nào ghi lại: giá thể chất của việc thi đấu nhiều lượt trong một ngày ở nội dung kata. Mỗi bài quyền kata kéo dài khoảng một đến hai phút, nhưng bên trong đó là hàng chục lần hạ trọng tâm, hàng chục lần chuyển trục xoay trên đầu gối, hàng chục lần dồn lực lên cổ chân khi thực hiện đòn đá. Với một võ sĩ phải thi ba tới bốn lượt, tổng khối lượng va chạm cơ học tương đương một buổi tập nặng. Và vì kata không có đối thủ đánh trả, không ai để ý rằng đây là môn thể thao có tỷ lệ chấn thương tích lũy ở khớp gối và gân Achilles thuộc nhóm cao nhất trong các môn võ không đối kháng. Vết nứt không bao giờ lành, chỉ được sơn phủ lên một màu đẹp hơn.

Tôi nhớ lần đầu tiên mình nhìn thấy điều này bằng mắt thường. Năm đó tôi đang làm phóng viên liên lạc cho một đội bóng ở V-League, và một tiền vệ trẻ khập khiễng mỗi lần chạm đất bằng chân phải. Không ai để ý. Anh ta vẫn vào sân. Chín ngày sau anh gục giữa sân và nghỉ tám tháng. Từ đó, tôi bắt đầu ghi chép thủ công từng triệu chứng nhỏ nhất của vận động viên, và mang thói quen đó sang cả các môn võ. Khi Ngọc Nhi cúi xuống chỉnh dây quấn cổ chân, tôi không thấy một võ sĩ đang căng thẳng tâm lý. Tôi thấy một khớp đang báo hiệu.

Ca thứ hai đáng nói là Chu Văn Đức ở hạng 60kg kumite nam. Bản tin chỉ ghi tên anh, không ghi kết quả. Với một người làm nghề đọc dấu vết cơ thể, sự im lặng đó cũng là dữ liệu. Kumite nam 60kg là hạng cân nhẹ, nơi tốc độ là toàn bộ vũ khí. Đây là hạng mà các võ sĩ di chuyển vào ra liên tục, đánh bằng đòn tay nhanh, và kết thúc bằng những pha lao vào có kiểm soát. Tốc độ là món nợ trả góp; càng chạy nhanh, càng sớm phải trả lãi. Gân khoeo, bắp chân, gân Achilles của một võ sĩ kumite hạng nhẹ phải chịu đựng hàng trăm lần tăng tốc và hãm phanh trong một buổi thi đấu. Cơ chế hãm phanh đột ngột chính là cơ chế gây rách gân khoeo phổ biến nhất trong võ thuật đối kháng.

Điều đáng chú ý ở kumite là hệ thống cân. Karate sử dụng cân cùng ngày với thi đấu, và văn hóa cắt cân ở môn này thấp hơn nhiều so với MMA. Một võ sĩ 60kg karate thường không nhịn ăn cả tuần để xuống hạng. Đây là tin tốt cho sức khỏe của họ. Nhưng nó cũng có nghĩa là võ sĩ bước vào sàn với trọng lượng cơ thể thật, và mọi lực va chạm đều truyền nguyên vẹn qua khớp. Không có sự mất nước để làm giảm khối lượng mô mềm. Không có lớp đệm nào bị rút đi.

Với sanda, câu chuyện nặng hơn. Sanda là môn đối kháng cho phép đá, đấm và quật ngã, với luật của Liên đoàn Wushu Quốc tế. Điểm khác biệt cốt tử so với kickboxing chuyên nghiệp nằm ở chỗ sanda tính điểm quật ngã, và võ sĩ mang giáp bảo vệ nhiều hơn. Bản tin cho biết hai nội dung sanda của Việt Nam bước vào vòng loại, không nêu tên, không nêu kết quả. Đó là một khoảng trống lớn, bởi sanda là nơi cơ thể võ sĩ chịu tải đa trục: một cú quật ngã khiến lưng và hông tiếp đất, một cú đá khiến trụ đứng chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể cộng với lực phản hồi.

Nguyễn Văn Sỹ lọt vào chung kết changquan nam. Đây là một thông tin bị bỏ lửng. Vào chung kết đồng nghĩa với việc nằm trong nhóm tám võ sĩ mạnh nhất châu lục, nhưng bản tin không cho biết anh về thứ mấy. Nếu anh giành huy chương, đó sẽ là tin lớn hơn tấm HCĐ kata. Nếu anh về thứ tư, đó là một suýt soát mà không ai nhắc đến. Sự thiếu vắng đó là đặc điểm cố hữu của những bản tin kết quả theo ngày: nó chỉ ghi người có huy chương, còn phần đông còn lại biến mất như chưa từng vào sàn.

Changquan là bài quyền dài nhất và khó nhất về mặt thể lực trong wushu taolu. Nó gồm chuỗi động tác nhảy xoay người trên không, tiếp đất bằng một chân, rồi ngay lập tức vào tư thế thấp. Lực dồn xuống đầu gối khi tiếp đất từ một cú nhảy xoay người có thể gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể. Đây là lý do mà các võ sĩ taolu thường có sự nghiệp dài hơn các võ sĩ đối kháng, nhưng lại kết thúc sự nghiệp đột ngột vì một chấn thương duy nhất. Họ phải chịu tải trọng cực đại cả ngàn lần trong sự nghiệp chỉ để hoàn thành các bài quyền.

Điểm chung của cả bốn nhóm võ sĩ này là họ đều thi đấu trong một khung thời gian cực ngắn. Ở Asiad, các môn võ thường được xếp lịch dày đặc, với các vòng đấu chỉ cách nhau vài chục phút. Nhiều năm trước, khi còn làm việc với bác sĩ đội của một câu lạc bộ, chúng tôi dựng một bảng dữ liệu hơn một ngàn ca chấn thương, lọc theo phút thi đấu, mật độ trận và vị trí đau. Một phát hiện khiến tôi mất ngủ: phần lớn các ca rách gân khoeo ở nhóm vận động viên di chuyển nhiều đều rơi vào một khung giờ cụ thể trong trận, và xuất hiện nhiều hơn hẳn ở những trận cách nhau dưới bảy mươi hai giờ. Tôi đặt tên cho khung thời gian đó là cửa sổ tử thần. Thị trường có cửa sổ, cơ thể con người có cửa tử.

Ở Asiad, cửa sổ đó mở ra liên tục. Một võ sĩ kata thi ba lượt trong ngày. Một võ sĩ kumite đánh hai trận trong buổi sáng và có thể phải đánh tiếp buổi chiều. Một võ sĩ sanda vượt qua vòng loại rồi lập tức bước vào nhánh đấu chính. Cơ thể không kịp sửa chữa vi tổn thương giữa các lượt. Nó chỉ có thể chịu đựng thêm. Và khi một sợi gân đã bị kéo giãn quá mức, lần tăng tốc tiếp theo không cần phải mạnh. Nó chỉ cần đúng lúc.

Trong bốn nhóm võ thuật xuất hiện ngày 20/9, có một nhóm không thể phân tích bằng cùng cách. Đó là MMA. Bản tin liệt kê đoàn Việt Nam có mặt ở MMA như một mục tham dự. Nếu điều này chính xác, nó đánh dấu một bước ngoặt về mặt chương trình thi đấu nhiều hơn là về mặt chuyên môn. MMA ở cấp đại hội châu lục, nếu được tổ chức, sẽ vận hành theo biến thể nghiệp dư của bộ luật thống nhất, với thời lượng hiệp ngắn hơn và thiết bị bảo vệ nhiều hơn. Nhưng bản tin không nêu bất cứ chi tiết nào về luật thi đấu, về võ sĩ tham dự, hay kết quả. Ở trạng thái này, tôi chỉ có thể ghi nhận sự xuất hiện của MMA như một tín hiệu về việc môn này đang được đưa vào hệ thống thi đấu châu lục, chứ không thể đánh giá bất cứ điều gì về mặt thể chất hay kỹ thuật.

Có một chi tiết khiến tôi phải dừng lại nhiều lần khi đọc lại bản tin. Đó là cách nó mô tả hai tấm HCĐ của Việt Nam trong cùng một câu. Một tấm là teqball. Một tấm là karate kata. Hai môn hoàn toàn khác nhau về bản chất vận động, về yêu cầu thể lực, về hệ thống thi đấu, và về ý nghĩa chuyên môn. Teqball là môn bóng chơi trên bàn cong, không có đối kháng va chạm. Karate kata là môn biểu diễn võ thuật có chấm điểm, chịu tải trọng cơ học ở khớp gối và cổ chân. Gộp hai thứ đó thành một dòng "Việt Nam giành 2 HCĐ" là một thao tác biên tập, không phải một thực tế thể thao.

Tôi tin hồ sơ bệnh án hơn mọi bản hợp đồng từng được in mực. Và tôi cũng tin rằng một tấm huy chương kata không thể được đọc bằng cùng ngôn ngữ với một tấm huy chương teqball. Khi một bản tin gộp chúng lại, nó không chỉ đơn giản hóa câu chuyện. Nó xóa mất toàn bộ tầng thông tin quý giá nhất: tầng thể chất.

Điều tương tự xảy ra với cách bản tin xử lý phái đoàn. Nó liệt kê hàng loạt môn mà Việt Nam tham dự: bơi lội, bắn súng, karate, đua xe đạp, MMA, wushu, bóng chuyền, bóng ném, teqball. Danh sách này dài, nhưng nó không nói lên được điều gì về phân bổ nguồn lực. Trong bối cảnh một đại hội mà bắn súng thường là nơi mang về huy chương chủ lực, sự xuất hiện của võ thuật như một kênh huy chương thứ cấp là một tín hiệu về ưu tiên đầu tư. Nhưng bản tin không đủ dữ liệu để xác nhận điều đó.

Một điều cần đặt lên bàn trước khi kết thúc phần phân tích này: tính xác thực của một số thông tin trong bản tin. Việc teqball được trao huy chương và MMA nằm trong chương trình thi đấu là những điểm cần kiểm chứng bằng danh sách chương trình chính thức của Hội đồng Olympic châu Á. Karate kata, karate kumite, wushu taolu và sanda thì chắc chắn nằm trong chương trình đại hội. Với tư cách người làm nghề, tôi buộc phải tách hai nhóm thông tin này ra: nhóm có thể dùng để phân tích, và nhóm cần chờ xác minh. Nếu phần chương trình thi đấu sai, toàn bộ phần còn lại của bản tin cũng mất đi trọng lượng.

Tôi nhớ một buổi tối ở một kỳ đại hội khác, khi cả phòng họp báo chỉ nói về một tài năng mười chín tuổi với tốc độ không tưởng. Tôi cũng hưng phấn. Nhưng đến phút thứ bảy mươi hai, tôi nhìn thấy một cú hãm phanh khiến chân phải của cầu thủ đó hạ cánh như một cây cầu dồn toàn bộ lực lên gân khoeo. Đêm đó tôi thức trắng viết một dòng cảnh báo mà sau này nhiều người gọi là lời tiên tri. Bốn năm sau, chân của cầu thủ ấy liên tục gặp vấn đề. Tôi không muốn trở thành kẻ đoán mò, và cũng không muốn trở thành kẻ tiên tri. Tôi chỉ muốn nói một điều đơn giản: phần lớn những gì tôi học được về cơ thể vận động viên đều đến từ việc nhìn vào những khoảnh khắc mà không ai buồn nhìn.

Trở lại với ngày 20/9 ở Aichi-Nagoya. Người hâm mộ Việt Nam có quyền vui với hai tấm HCĐ. Nhưng giữa tấm HCĐ và cơ thể đã tạo ra nó, có một khoảng cách mà bản tin không bắc cầu. Chu Văn Đức bước vào sàn 60kg kumite mà không ai ghi lại kết quả. Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan mà không ai nói anh về thứ mấy. Hai võ sĩ sanda vượt vòng loại mà không ai nhớ tên. Mỗi khoảng trống trong số đó là một cơ thể đã phải chịu đựng một khối lượng tải trọng mà không được ghi nhận.

Cách chúng ta kể về một ngày thi đấu phản ánh cách chúng ta hiểu về nó. Một bản tin chỉ ghi huy chương sẽ tạo ra một thế hệ người hâm mộ chỉ biết đến huy chương. Họ sẽ biết Bùi Ngọc Nhi giành HCĐ, nhưng sẽ không biết rằng để làm được điều đó, cô đã phải đánh ba lượt kata trong một ngày, mỗi lượt là một lần nén lực xuống khớp gối và cổ chân. Họ sẽ không biết rằng những võ sĩ thua sớm nhất trong buổi sáng lại là những người phải mang nhiều tổn thương nhất ra khỏi nhà thi đấu. Chấn thương là bản cáo trạng mà cơ thể viết cho lịch thi đấu, và trong ngày 20/9, lịch thi đấu đã viết khá nhiều.

Nếu tôi có thể gửi một khuyến nghị cho bất kỳ ai đang theo dõi phần võ thuật của đoàn Việt Nam, thì đó là hãy theo dõi các thông số chấn thương như theo dõi bảng huy chương. Với karate kata, hãy để ý đầu gối và gân Achilles. Với kumite và sanda, hãy để ý gân khoeo, cổ chân và vùng lưng dưới. Với changquan, hãy để ý khớp gối tiếp đất. Với MMA, hãy để ý cả chấn thương chấn động não tích lũy, bởi đây là môn duy nhất trong nhóm võ thuật nơi các cú va chạm vào đầu được phép liên tục và có chủ đích.

Điều tôi muốn thấy trong những ngày tiếp theo của Asiad 20 không phải là một tấm huy chương nữa, mà là một bảng kết quả đầy đủ. Muốn biết một nền võ thuật có thực sự khỏe hay không, hãy nhìn vào những người thua ở vòng loại, chứ đừng chỉ nhìn vào người đứng trên bục. Những người thua là nơi cơ thể bị vắt kiệt nhiều nhất, và cũng là nơi bài học lớn nhất nằm lại. Nếu bảng kết quả tiếp tục chỉ có tên người thắng, thì mọi phân tích về sự phát triển của võ thuật Việt Nam sẽ chỉ là một bài văn tô vẽ. Còn nếu ai đó chịu ghi lại kết quả của Chu Văn Đức, của Nguyễn Văn Sỹ, của hai võ sĩ sanda không tên, thì chúng ta mới bắt đầu có dữ liệu thật để nói về tương lai. Ngày không có bóng đá hay không có sàn đấu, tôi nghe thấy xương cốt của cả một nền thể thao rạn vỡ.

Hai tấm HCĐ là một khởi đầu tốt cho đoàn Việt Nam. Nhưng nếu ngày mai bảng tin lại chỉ có huy chương, thì chúng ta sẽ tiếp tục đứng ngoài cánh cửa quan trọng nhất: cánh cửa hiểu vì sao cơ thể đã trả giá, và trả bao nhiêu. Câu trả lời cho tương lai của võ thuật Việt Nam không nằm ở bục trao thưởng. Nó nằm ở phòng y tế, ở hồ sơ chấn thương, và ở những người chịu ngồi lại để ghi lại điều mà không ai muốn nhìn.