Sau ánh đèn sàn đấu: Khoảng trống hệ sinh thái của võ thuật Việt Nam

Trong một đêm thi đấu tại Nhà thi đấu Phú Thọ, tiếng hò reo vỡ òa khi một võ sĩ trẻ người Việt tung cú đá hạ gục đối thủ ngay hiệp đầu tiên. Khán đài chật kín, hàng nghìn chiếc điện thoại giơ lên, và trong vài giây, cậu ấy là người nổi tiếng nhất thành phố. Ba mươi phút sau, đèn tắt, khán đài vãn, người hùng của đêm ấy lặng lẽ khoác túi đồ và bắt chuyến xe cuối về nhà. Sáng hôm sau, cậu trở lại ca làm của mình. Khoảng cách giữa ánh hào quang và cuộc sống thường nhật ấy chính là nơi tôi muốn bắt đầu câu chuyện này. Võ thuật Việt Nam không thiếu võ sĩ giỏi. Nó thiếu một hệ sinh thái đủ rộng để giữ những con người ấy lại sau khi tiếng chuông kết thúc.

Trong gần một thập kỷ, tôi theo dõi võ thuật Việt Nam từ góc nhìn của một người Hàn Quốc sống ở Hải Phòng. Tôi thấy một thị trường có đủ nguyên liệu thô: các phòng tập mọc lên ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng; các giải MMA chuyên nghiệp như LION Championship kéo khán giả đến nhà thi đấu; và một thế hệ trẻ xem các trận đấu qua điện thoại nhiều hơn qua truyền hình. So với Thái Lan hay Philippines, nơi võ thuật đã trở thành một phần của ngành giải trí và du lịch, Việt Nam vẫn đứng ở vạch xuất phát của một đường chạy rất dài.

Ở Thái Lan, Muay Thai gắn với du lịch, với các sân vận động có lịch thi đấu hằng tuần và với một hệ thống đào tạo trải khắp các tỉnh. Ở Philippines, quyền anh gắn với những tên tuổi lớn và một nền tảng truyền thông đủ mạnh để biến võ sĩ thành biểu tượng quốc gia. Ở Indonesia, các môn võ truyền thống được nhà nước và cộng đồng nâng đỡ như một phần bản sắc. Việt Nam có đủ chất liệu để làm điều tương tự, nhưng chưa có ai ghép những mảnh ấy lại thành một bức tranh hoàn chỉnh.

Vấn đề không nằm ở tài năng. Nó nằm ở cấu trúc. Một môn võ chỉ sống được khi tồn tại đồng thời bốn tầng: phòng tập nuôi dưỡng võ sĩ, tổ chức tạo sân chơi, truyền thông kể câu chuyện, và thị trường trả tiền cho tất cả. Ở Việt Nam, ba tầng đầu đã có dấu hiệu, nhưng tầng thứ tư vẫn còn mỏng manh. Khi tầng cuối không vững, ba tầng trên sẽ tự sụp.

Các phòng tập ở Việt Nam phần lớn sống bằng học phí của học viên phong trào, không phải bằng việc đào tạo võ sĩ chuyên nghiệp. Điều đó có nghĩa là huấn luyện viên không có động lực kinh tế để đưa học trò lên sàn chuyên nghiệp. Một phòng tập đông học viên phong trào kiếm tiền tốt hơn một phòng tập nuôi vài võ sĩ đỉnh cao. Đây là một nghịch lý mà ít người nói đến: hệ thống đào tạo và hệ thống thi đấu chuyên nghiệp ở Việt Nam đang kéo về hai hướng khác nhau.

Dòng chảy tài năng ở Việt Nam bắt đầu từ những phòng tập địa phương, nơi những người thầy dạy võ vì đam mê nhiều hơn vì thu nhập. Một võ sĩ trẻ tập luyện, thi đấu nghiệp dư, rồi nếu đủ may mắn, được mời lên sàn chuyên nghiệp. Nhưng giữa nghiệp dư và chuyên nghiệp, ở Việt Nam, gần như không có tầng trung gian. Không có hệ thống giải hạng cân đều đặn, không có bảng xếp hạng đủ uy tín để người hâm mộ theo dõi từng bước tiến của võ sĩ. Kết quả là mỗi trận đấu lớn trở thành một canh bạc sinh tử: thắng thì nổi tiếng, thua thì biến mất.

Đây là điểm mấu chốt: võ thuật Việt Nam đang vận hành như một chuỗi đỉnh núi rời rạc, chứ không phải một dãy núi liền mạch. Có những đỉnh cao chói sáng khiến cả nhà thi đấu phải đứng dậy, nhưng giữa các đỉnh là những thung lũng trống, nơi sự nghiệp của phần lớn võ sĩ lặng lẽ kết thúc.

Tôi từng trò chuyện với những người tổ chức sự kiện ở Thành phố Hồ Chí Minh. Họ không thiếu nhiệt huyết. Họ thiếu tiền, thiếu nhà tài trợ dài hạn, và thiếu một khán giả sẵn sàng trả tiền để xem một trận đấu không có ngôi sao lớn. Ở các thị trường trưởng thành, người hâm mộ trả tiền để theo dõi cả một hạng cân, cả một giải đấu, cả một câu chuyện dài nhiều năm. Ở Việt Nam, phần lớn khán giả chỉ bật điện thoại cho một trận đấu có tên tuổi đặc biệt. Điều đó tạo ra một vòng lặp: không có khán giả trung thành thì không có doanh thu ổn định, không có doanh thu ổn định thì không có tầng trung gian, và không có tầng trung gian thì không nuôi được thế hệ kế tiếp.

Đừng đọc bảng số. Hãy đọc câu chuyện mà bảng số không dám kể. Một võ sĩ có thể có thành tích đẹp trên giấy, nhưng nếu cậu ấy vẫn phải đi làm thêm để trả tiền thuê nhà, thì con số ấy không nói lên điều gì về tương lai của bộ môn. Số trận thắng không đo được sức khỏe của một nền võ thuật. Số lượng võ sĩ giải nghệ trước tuổi ba mươi mới là con số đáng để nhìn.

Chiến thuật chỉ là tấm áo khoác. Người mặc nó mới là thứ tôi soi kỹ. Và ở Việt Nam, tôi lo cho người mặc áo ấy hơn là lo cho tấm áo. Khi một võ sĩ giải nghệ ở tuổi hai tám với đầu gối hỏng và không có nghề nghiệp dự phòng, đó không phải là thất bại của riêng cậu ấy. Đó là thất bại của cả một hệ thống đã không chuẩn bị cho ngày cậu ấy rời sàn.

Mạng xã hội đang làm thay đổi cuộc chơi. Một võ sĩ trẻ có thể nổi tiếng qua vài clip ngắn trước khi cậu ấy có trận đấu chuyên nghiệp đầu tiên. Nhưng sự nổi tiếng ấy không tự động chuyển thành sự nghiệp. Nếu không có một hệ thống giải đấu đủ dày để biến người theo dõi thành khán giả trả tiền, thì mạng xã hội chỉ tạo ra những ngôi sao một mùa, tỏa sáng rồi biến mất cùng thuật toán.

Ở đây tôi phải nói điều mà nhiều người trong giới sẽ không thích: tiền không phải là vấn đề lớn nhất. Nhiều người tin rằng chỉ cần một nhà tài trợ lớn và một kênh truyền hình mạnh, võ thuật Việt Nam sẽ bùng nổ. Tôi không tin như vậy. Tôi từng thấy những giải đấu được rót tiền, tổ chức hoành tráng, rồi lụi tàn sau hai mùa vì thiếu một thứ còn quan trọng hơn: tính liên tục.

Thứ võ thuật Việt Nam thiếu không phải là ánh đèn, mà là lịch thi đấu đều đặn. Không phải là ngôi sao, mà là hệ thống giữ ngôi sao ở lại. Không phải là khán giả, mà là thói quen theo dõi.

Có một điểm mù khác mà tôi cho là đáng nói: văn hóa tôn thờ người hùng đơn độc của khán giả Việt Nam. Người hâm mộ yêu một cá nhân xuất chúng, một "Độc cô cầu bại" của riêng họ. Nhưng một bộ môn không thể sống bằng một người. Khi cả nền võ thuật dồn vào một cái tên, cái tên ấy giải nghệ là cả nền sụp. Tôi đã chứng kiến điều này ở nhiều nơi trên thế giới. Việt Nam đang đi đúng vào vết xe ấy.

Tôi có thể sai. Có thể một thế hệ võ sĩ mới sẽ tự tạo ra tầng trung gian của riêng họ, bằng mạng xã hội và bằng các giải đấu tự phát. Nhưng nếu điều đó xảy ra, nó sẽ xảy ra từ dưới lên, không phải từ trên xuống. Và những người tổ chức ở trên sẽ là người bị bỏ lại phía sau.

Vậy nên, đây là dự đoán của tôi, có mốc thời gian và biến số để kiểm chứng: trong vòng hai mươi tháng tới, nếu không xuất hiện ít nhất một hệ thống giải đấu có bảng xếp hạng theo hạng cân được cập nhật đều đặn, võ thuật chuyên nghiệp Việt Nam sẽ mất thêm một thế hệ võ sĩ vào tay các phòng tập nước ngoài và các giải đấu khu vực, nghĩa là chúng ta để "gã khổng lồ ngủ quên" của chính mình ra đi. Biến số kiểm chứng rất đơn giản: đếm số võ sĩ Việt Nam ký hợp đồng với các tổ chức quốc tế trong hai năm tới.

Từ đáy bảng xếp hạng, tôi nhìn thấy một đế chế đang chờ ngày bừng tỉnh. Nhưng một đế chế không thể bừng tỉnh nếu người ta chỉ thắp đèn cho lễ đăng quang, rồi tắt điện ngay khi đêm kết thúc.