Taekwondo Hàn Quốc: Nhà máy huy chương và sàn đấu bị bỏ quên

Tôi đứng ở hành lang một phòng tập Taekwondo tại Incheon vào một tối thứ Ba, và tôi đếm. Mười tám học trò nhỏ trong bộ võ phục trắng, xếp thành ba hàng. Chỉ ba trong số đó giữ được thế tấn vững quá hai phút. Người thầy trẻ đi ngang qua, gọi đó là khởi động. Tôi gọi đó là dấu hiệu của một đế chế đang rỗng dần từ bên trong.

Đó không phải một buổi tập cá biệt. Trong gần hai tháng đi lại giữa các phòng tập quanh vùng Gyeongin, tôi ghi lại cùng một mẫu hình. Trẻ em Hàn Quốc đến với Taekwondo như một môn học bắt buộc, hiếm khi như một môn võ. Chúng đá đúng kỹ thuật, lên đai theo lịch, rồi rời đi ở tuổi mười lăm mà chưa một lần nếm trải va chạm thật.

Ở tuổi hai mươi sáu, cầm một tấm bằng thạc sĩ khoa học vận động và một chiếc micro podcast, tôi đã học được một điều: khi một nền thể thao đếm huy chương nhiều hơn đếm học trò, nó đang chuẩn bị cho một cuộc khủng hoảng mà chính nó chưa nhìn thấy. Hàn Quốc, nơi tôi chọn làm nhà, đang đứng đúng ở điểm đó với môn võ quốc hồn.

Taekwondo ở Hàn Quốc không chỉ là một môn thể thao. Nó là hạ tầng. Nó nằm trong chương trình giáo dục thể chất ở trường phổ thông, trong huấn luyện quân ngũ, trong các kỳ thi thăng đai mà gần như mọi nam thanh niên Hàn Quốc từng trải qua ít nhất một lần. Một mạng lưới trường học, liên đoàn địa phương và trung tâm huấn luyện quốc gia, được nhà nước và các tập đoàn lớn tài trợ, đã tạo nên một cỗ máy sản xuất vận động viên mà rất ít quốc gia có thể mơ tới.

Thứ cỗ máy đó tạo ra, trên bảng thành tích, là một trong những dòng huy chương ổn định nhất của thể thao Hàn Quốc tại đấu trường quốc tế. Taekwondo là môn võ mà Hàn Quốc gần như mặc định có mặt trong nhóm dẫn đầu ở mọi kỳ đại hội. Người ta nói về nó như nói về một tài sản quốc gia.

Nhưng có một nghịch lý mà tôi chưa thấy ai ở Seoul nói thẳng. Trong khi Taekwondo thi đấu thống trị bảng huy chương, thị trường võ thuật thực chiến ở Hàn Quốc lại đang chuyển dịch về phía MMA, Jiu-Jitsu và boxing. Số phòng tập MMA mở mới ở khu vực đô thị tăng liên tục trong nửa thập kỷ qua, trong khi nhiều phòng tập Taekwondo truyền thống phải cắt giảm lớp hoặc sáp nhập để tồn tại.

Tôi biết mẫu hình này nghe quen thuộc với bất kỳ ai theo dõi võ thuật châu Á. MMA lên ngôi trên toàn cầu, Taekwondo thu hẹp ở sân chơi thương mại. Nhưng ở Hàn Quốc, điều này mang ý nghĩa khác hẳn, bởi vì Taekwondo không chỉ là một môn võ. Nó là bản sắc. Và chính vì là bản sắc, người ta khó nhìn thẳng vào nó.

Ba năm trước, tôi bắt đầu một dự án cá nhân tưởng chừng nhạt nhẽo: xem lại các trận chung kết Taekwondo thi đấu cấp châu lục và thế giới, ghi chú từng pha va chạm, từng khoảng cách, từng nhịp vào ra. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, công việc đó mở ra bốn mẫu hình khiến tôi phải viết lại cách mình nhìn môn võ này.

Mẫu hình thứ nhất nằm ở luật thi đấu. Hệ thống tính điểm điện tử cùng bộ luật hiện hành của Liên đoàn Taekwondo Thế giới thưởng cho tốc độ, độ chính xác của cú đá vào giáp và khả năng giữ khoảng cách, hơn là năng lực chiến đấu tổng hợp. Một vận động viên có thể giành huy chương vàng mà không cần nắm vững ném, vật, hay khả năng tự vệ ở cự ly gần. Đó là hệ quả logic của một môn thể thao được thiết kế để an toàn, chấm điểm khách quan và phát sóng đẹp mắt.

Tôi không phản đối điều đó. Mọi môn thể thao đỉnh cao đều là sản phẩm của luật chơi. Điều tôi phản đối là việc gọi nó là "võ thuật toàn diện" trong khi cấu trúc đào tạo không tạo ra con người toàn diện. Khoảng cách giữa huy chương và năng lực chiến đấu thật chính là khoảng cách mà nền võ thuật Hàn Quốc chưa chịu gọi tên.

Mẫu hình thứ hai nằm ở dòng chảy vận động viên. Khi theo dõi những gương mặt trẻ chuyển từ Taekwondo sang MMA, tôi nhận ra một điều đáng chú ý: rất ít trong số họ dịch chuyển trực tiếp. Phần lớn phải học lại từ đầu, đặc biệt ở khả năng chịu đòn, phòng ngự cự ly và địa chiến. Nền tảng Taekwondo cho họ đôi chân tốc độ và khả năng tung đòn từ xa, nhưng để họ lộ khoảng trống ngay khi đối thủ rút ngắn cự ly.

Đây là điểm mà con số đơn thuần không nói hết. Một vận động viên có thể đạt tỷ lệ chính xác cú đá rất cao trong thi đấu Taekwondo, nhưng tỷ lệ đó chỉ có nghĩa trong một bối cảnh luật nhất định. Tách khỏi bối cảnh đó, con số trở thành một tấm bản đồ đẹp nhưng sai tỷ lệ. Bản đồ nhiệt trong phân tích võ thuật cũng vậy: nó vẽ ra nơi cú đá rơi xuống, chứ không vẽ ra vì sao vận động viên không thể giữ được cự ly khi bị dồn vào góc.

Mẫu hình thứ ba khiến tôi mất ngủ. Cấu trúc đào tạo trẻ ở Hàn Quốc tối ưu hóa cho việc vượt qua các kỳ thi thăng đai và các giải đấu trong nước theo luật tính điểm điện tử. Nghĩa là, từ rất sớm, hàng trăm nghìn đứa trẻ được huấn luyện để đá trúng mục tiêu, không phải để chiến đấu. Khi mười tám tuổi, chúng thành thạo một loại kỹ năng rất hẹp, và phần còn lại của võ thuật — thứ mà các thế hệ trước gọi là sự bền bỉ của tinh thần — gần như không được chạm tới.

Tôi từng nghĩ đây là câu chuyện riêng của Taekwondo. Nhưng không. Đây là câu chuyện của mọi môn võ khi thể thao hóa đi quá xa. Chúng ta tạo ra những nhà vô địch của một thứ luật, rồi ngạc nhiên khi họ không thể thắng ở một thứ luật khác. Sân trống cho tôi một thứ mà mười năm làm truyền thông không mang lại: cái nhìn vào một nền võ thuật không qua màn sương cảm xúc. Khi không còn tiếng hò reo che lấp, bạn chỉ còn thấy kỹ thuật và khoảng trống.

Mẫu hình thứ tư nằm ở mô hình kinh doanh của phòng tập. Phần lớn phòng tập Taekwondo ở Hàn Quốc sống nhờ một dòng tiền ổn định từ phụ huynh và các chương trình phổ cập của trường học, chứ không nhờ thành tích thi đấu. Dòng tiền đó thưởng cho việc giữ học trò lâu, lên đai đều đặn và hạn chế chấn thương, chứ không thưởng cho việc rèn ra những người có thể chịu va chạm thật. Trong khi đó, phòng tập MMA sống bằng một dòng tiền khác: người lớn trả tiền để học một kỹ năng có thể dùng được, và họ sẵn sàng chịu đau để đổi lấy điều đó.

Đây là chỗ tôi muốn nói điều mà có thể khiến một số người trong ngành khó chịu. Taekwondo Hàn Quốc không hề yếu. Nó cực kỳ mạnh trong hệ sinh thái của chính nó. Vấn đề là hệ sinh thái đó đang thu hẹp lại, trong khi phần còn lại của thế giới võ thuật mở rộng theo hướng ngược lại. Một nền võ thuật có thể vừa là nhà máy huy chương, vừa là một sàn đấu bị bỏ quên — và hai điều đó không loại trừ nhau.

Và đây là chỗ tôi có thể đã sai, và tôi muốn nói trước khi ai đó chỉ ra.

Người ta có thể lập luận rằng Taekwondo học thuật và truyền thống — với các bài quyền, sự kỷ luật và các giá trị tinh thần — vẫn đang được truyền dạy đầy đủ, chỉ là tôi đang nhìn vào khía cạnh thi đấu hẹp nhất của nó. Đó là một phản biện mạnh. Tôi chỉ theo dõi khía cạnh thi đấu quốc tế, trong khi môn võ này còn tồn tại trong hàng nghìn trường học với chương trình quyền thuật đầy đủ.

Thứ hai, một số huấn luyện viên tôi phỏng vấn ở Incheon cho rằng vấn đề không nằm ở luật, mà ở chất lượng huấn luyện viên và áp lực thương mại từ phụ huynh. Nếu đúng như vậy, lỗ hổng tôi mô tả là một lỗi thực thi, không phải lỗi cấu trúc — và điều đó có nghĩa là nó có thể sửa được mà không cần thay đổi luật thi đấu quốc tế.

Thứ ba, và đây là điều tôi phải thừa nhận, tôi đang lấy MMA làm thước đo cho tính toàn diện của võ thuật. Nhưng thế giới võ thuật không chỉ có một chuẩn mực. Một môn võ có thể đúng đắn ngay cả khi nó không phải MMA. Việc tôi đặt MMA làm trung tâm có thể chính là một thiên kiến của người làm truyền thông thể thao bị ám ảnh bởi tính thương mại.

Một huấn luyện viên ở Incheon nói với tôi một câu tôi ghi vào sổ: thứ mà phòng tập của ông thiếu không phải là kỹ thuật Taekwondo, mà là những đứa trẻ chịu đau. Tôi không có dữ liệu để bác bỏ ông. Có thể tôi đang đọc một cuộc khủng hoảng cấu trúc, trong khi thực tế chỉ là một cuộc khủng hoảng của sự đau đớn bị né tránh. Nhưng kể cả khi ông đúng, câu hỏi vẫn còn nguyên: làm thế nào để một phòng tập dạy một đứa trẻ chịu đau, khi chính xã hội xung quanh đã quyết định rằng đau đớn không phải là giá trị?

Tin vào cái tên trước trận là thói quen của người hâm mộ; tin vào con người sau trận mới là nghề của tôi. Tôi không tin Taekwondo Hàn Quốc đang chết. Tôi tin nó đang bị định nghĩa lại bởi những người không còn chiến đấu bằng nó.

Chiến thắng rác vẫn là chiến thắng, nhưng là loại chiến thắng cần soi gương. Một tấm huy chương Taekwondo giành được trong một hệ thống mà chính nó đặt ra cũng vậy: nó thật, nó đáng tự hào, và nó cần được đặt trước một tấm gương để hỏi xem nó đo được điều gì.

Dự đoán của tôi, để các bạn kiểm chứng trong vài năm tới: dòng vận động viên Hàn Quốc chuyển sang MMA từ nền tảng Taekwondo sẽ tiếp tục là những bản hợp đồng thú vị nhất ở các giải châu Á, nhưng số người thành công thật sự sẽ không nhiều — bởi vì cỗ máy tạo ra họ được thiết kế cho một cuộc thi khác. Câu hỏi thật sự của nền võ thuật Hàn Quốc không phải là bao nhiêu huy chương, mà là: đứa trẻ mười tám tuổi rời phòng tập của chúng ta có thể tự bảo vệ mình không? Cho đến khi câu trả lời là có, mọi tấm huy chương vẫn còn là một tấm gương soi.