Chaliha, khói mù Indonesia và câu hỏi BWF chưa dám trả lời

Hai tỷ số nằm cạnh nhau trên bảng điện tử của Indonesia Masters Super 100, và khoảng cách giữa chúng mới là thứ đáng nói. Vòng 1/16, Ashmita Chaliha hạ Pornpicha Choeikeewong 21-17, 23-21. Tiền tứ kết, cô hạ Goh Jin Wei 10-21, 21-10, 21-17. Một set thắng bằng hai điểm ở ngưỡng deuce, một set thua cách biệt mười một điểm rồi lật ngược. Với người ngồi ngoài sân, đó chỉ là hai trận thắng của hạt giống số một. Với người theo dõi đủ lâu, đó là hai câu chuyện rất khác nhau đang diễn ra trong cùng một cái tên.

Tôi vẫn nhớ cảm giác lần đầu ngồi phân tích một trận cầu lông bên cạnh bảng dữ liệu bóng đá. Mọi chỉ số đều có sẵn, nhưng không chỉ số nào giải thích được vì sao một tay vợt lại buông set thứ nhất rồi thắng hai set sau. Cầu lông không cho ta quyền thay người, không có hiệp phụ, không có lượt về. Chỉ có một cơ hội, và nếu bạn đánh mất nhịp ở set đầu, bạn phải tự tìm lại nó bằng chính đôi chân mình trong khoảng nghỉ bảy mươi lăm giây.

Indonesia Masters Super 100 là bậc thấp nhất trong hệ thống World Tour của Liên đoàn Cầu lông Thế giới. Giải dành cho nhóm tay vợt xếp hạng 50 đến 150, nơi hạt giống số một thường nằm quanh mốc 50 đến 80 thế giới. Chaliha tiếp cận giải đấu với tư cách người được mong đợi vô địch, không phải người đến để học hỏi. Và cô đã thắng hai trận đúng như kỳ vọng ấy.

Nhưng điều khiến câu chuyện này đáng chú ý không nằm ở tỷ số. Sau khi giành quyền vào tứ kết, Chaliha công khai đặt câu hỏi về điều kiện thi đấu tại nhà thi đấu. Cô mô tả bầu không khí mù mịt, giống như sương khói bao phủ mặt sân, và đặt một câu hỏi mà ban tổ chức khó trả lời: hãy tưởng tượng giải này được tổ chức ở Ấn Độ thì điều gì sẽ xảy ra.

Tôi từng ngồi ở vị trí dẫn chương trình cho nhiều giải đấu lớn, và tôi biết một điều về các nhà thi đấu cầu lông ở Đông Nam Á. Chất lượng không khí phụ thuộc vào hệ thống lọc gió, và hệ thống lọc gió phụ thuộc vào ngân sách của giải. Ở bậc Super 1000, ban tổ chức chi tiền cho cảm biến chất lượng không khí và hệ thống tuần hoàn. Ở bậc Super 100, khoản tiền đó thường không tồn tại trong bảng dự toán. Đó không phải lỗi của riêng Indonesia. Đó là hệ quả cấu trúc của một hệ thống phân tầng.

Điều Chaliha vạch ra không chỉ là một nhà thi đấu kém chất lượng, mà là một tiêu chuẩn kép đang tồn tại giữa các quốc gia đăng cai.

Bằng chứng cho tiêu chuẩn kép ấy nằm rải rác trong vài mùa giải gần đây. Ấn Độ Open, một giải Super 750, từng bị chỉ trích nặng nề vì chất lượng không khí, cái lạnh trong nhà thi đấu và vấn đề vệ sinh. Tay vợt Mia Blichfeldt của Đan Mạch từng công khai nói về điều kiện sinh hoạt tại giải này. Anders Antonsen rút khỏi Ấn Độ Open vì lo ngại ô nhiễm và chấp nhận án phạt từ liên đoàn. Mọi ống kính đều hướng về New Delhi, và mọi lời chỉ trích đều có chỗ để phát ra.

Rồi Ấn Độ tổ chức Giải Vô địch Thế giới cầu lông, lần đầu sau mười bảy năm. New Delhi nhận được lời khen từ chính chủ tịch liên đoàn thế giới, và cả SAI lẫn BAI, hai cơ quan thể thao của Ấn Độ, đều được ghi công về khâu tổ chức. Khi một quốc gia vừa chứng minh được năng lực tổ chức của mình, tiếng nói của các tay vợt nước đó tự động nặng ký hơn. Chaliha không còn là một tay vợt hạng 50 đến 80 than phiền về sân đấu. Cô là một phần của một hệ thống vừa được quốc tế công nhận, đang đòi hỏi hệ thống đó được tái lập ở nơi khác.

Đây là điểm mà tôi nghĩ nhiều người bỏ qua. Những lời chỉ trích về điều kiện thi đấu thường bị xem là chuyện bên lề, là than vãn của người thua cuộc. Nhưng trong môn thể thao không có quyền thay người, điều kiện sân đấu không phải bối cảnh, mà là một phần của kết quả. Một tay vợt hít thở không khí có hạt bụi mịn sẽ mất tốc độ ở set thứ ba. Nhịp chạy của họ ngắn lại, thời gian phản xạ dài ra, và một điểm ở ngưỡng 19-19 sẽ rơi về phía đối thủ. Không có bảng thống kê nào đo được điều đó, nhưng bất kỳ ai từng chạy đường 400 mét trong bầu không khí đặc quánh đều biết cảm giác ấy.

Tôi có một thói quen khi theo dõi các môn thể thao khác nhau: luôn tìm điểm giao nhau giữa sinh lý học và luật lệ. Điền kinh dạy ta về đích, bóng đá dạy ta về hành trình, còn esports dạy ta cả hai nén trong một pha combat. Cầu lông nằm ở giữa ba điều đó. Mỗi điểm số là một cuộc đua nước rút 5 giây lặp lại hàng trăm lần, chỉ có điều ngón chân không chạm vạch xuất phát mà là mặt vợt chạm cầu. Nếu bạn thay đổi chất lượng không khí, bạn thay đổi kết quả cuộc đua.

Nhìn lại hai trận của Chaliha, tôi thấy dấu vết của điều này. Trận gặp Choeikeewong khép lại bằng 23-21, nghĩa là hai tay vợt kéo nhau tới ngưỡng mà mỗi điểm đều được tính bằng giá trị của cả trận. Trận gặp Goh Jin Wei bắt đầu bằng 10-21. Set thua cách biệt mười một điểm ở một hạt giống số một, tại một giải cô được đánh giá cao hơn, là tín hiệu đáng để hỏi. Goh từng là nhà vô địch trẻ thế giới, từng công khai đấu tranh với vấn đề tim mạch và trở lại thi đấu. Cô có tiền sử hụt hơi ở những trận kéo dài ba set. Việc Chaliha lật ngược tình thế ở hai set sau có thể là điều chỉnh chiến thuật, cũng có thể là sự xuống sức của đối thủ. Tôi nghiêng về khả năng thứ hai nhiều hơn một chút, nhưng tôi không đủ dữ liệu để khẳng định.

Đó chính là ranh giới mà tôi luôn cố giữ. Tuổi 17 tôi tưởng biết tất cả về bóng đá. Tuổi 25 tôi biết mình chỉ giỏi lắng nghe. Hai tỷ số của Chaliha nói với tôi rằng cô chưa áp đảo được nhóm đối thủ ngang tầm ở bậc Super 100, và điều đó quan trọng hơn việc cô đã vào tứ kết. Một hạt giống số một thắng bằng 21-17, 23-21 và 10-21, 21-10, 21-17 không phải là người đang ở đỉnh cao phong độ. Đó là người đang thắng bằng bản lĩnh nhiều hơn là bằng sức mạnh.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đây thì tôi đã bỏ lỡ nửa còn lại của câu chuyện. Chaliha hai mươi sáu tuổi, đang ở đúng giai đoạn mà nữ đơn thường đạt đỉnh cao, từ hai mươi hai đến hai mươi bảy. Cô không có nhiều thời gian để xây dựng vị thế. Cô cũng không nằm trong nhóm tay vợt được tự động vào thẳng các giải lớn. Với một tay vợt ở vị trí đó, lời chỉ trích công khai có thể là một cách định vị khác: nếu bạn chưa thể lọt vào top 20 bằng điểm số, bạn có thể lọt vào ý thức của người hâm mộ bằng tiếng nói.

Đó là chiến lược mà tôi từng thấy ở một vài tay vợt khác. Bạn vận động hành lang cho quyền lợi của cả một nhóm, và đổi lại bạn có được sự chú ý. Những tay vợt Ấn Độ khác như Malvika Bansod hay Aakarshi Kashyap cũng đang cạnh tranh cho suất thứ hai sau PV Sindhu trong đội tuyển nữ đơn. Khi một người trong nhóm lên tiếng, cả nhóm được hưởng lợi từ ánh sáng truyền thông.

Câu hỏi mà tôi thực sự muốn đặt ra, và cũng là phần mà phân tích thông thường hay né tránh, là về tính bất đối xứng trong cách liên đoàn thế giới giám sát các giải đấu. Nếu một tay vợt có thể bị phạt vì từ chối thi đấu ở nơi có chất lượng không khí đáng ngại, thì liên đoàn cũng phải công bố những tiêu chuẩn tối thiểu nào mà ban tổ chức phải đáp ứng. Hiện tại, những tiêu chuẩn ấy không được công bố rõ ràng. Khoảng trống đó mới là điều khiến lời của Chaliha trở nên khó trả lời. Không phải vì cô nói điều gì quá gay gắt, mà vì cô hỏi một điều mà liên đoàn chưa có câu trả lời sẵn.

Có một khả năng khác mà tôi không muốn bỏ qua. Nếu điều kiện tại Indonesia Masters thực sự chỉ là mùa khô thông thường, và nếu cảm giác mù mịt mà Chaliha mô tả chỉ là cách nhìn chủ quan của một tay vợt vừa trải qua nhiều giờ thi đấu trong nhà, thì toàn bộ câu chuyện sẽ khép lại sau khi giải kết thúc. Thông cáo của ban tổ chức, một hai bài báo, rồi không ai nhắc lại. Tôi đã thấy kịch bản này nhiều lần. Nó không xấu. Nó chỉ là cách thế giới thể thao vận hành: những vấn đề không có số liệu thường không có sức sống.

Sân vắng không làm trái bóng ngừng lăn, nó chỉ lăn qua một chiều không gian khác. Điều tương tự đúng với những tiếng nói bị bỏ qua trong làng thể thao. Một tay vợt nói về không khí ở một nhà thi đấu bậc thấp không làm thay đổi luật chơi ngay ngày hôm sau, nhưng nó làm thay đổi cách người ta chú ý tới nhà thi đấu đó trong lần tiếp theo. Và đó là điều duy nhất một vận động viên có thể kiểm soát.

Điều tôi chờ đợi không phải là một lệnh cấm hay một án phạt. Tôi chờ đợi một bảng tiêu chuẩn được công bố, để từ đó bất kỳ ban tổ chức nào ở bất kỳ bậc giải nào cũng biết mình phải đáp ứng điều gì. Nếu điều đó xảy ra, Chaliha sẽ không được nhớ tới vì hai trận thắng ở Indonesia Masters Super 100. Cô sẽ được nhớ tới vì một câu hỏi đặt đúng chỗ, đúng lúc, và không ai trả lời được trong im lặng.