Bóng đá Việt Nam và những bản phân tích không có dữ liệu

Tôi từng đọc hết một bản phân tích về một trận đấu ở V.League dài gần ba nghìn chữ. Bản viết được chia thành chín phần rõ ràng: chiến thuật, tài chính, kết quả, bối cảnh giải đấu, luật lệ, phòng thay đồ, rủi ro, truyền thông, và cả chuỗi lan tỏa của ngành. Mỗi phần có tiêu đề đẹp, có bảng biểu, có dòng "kết luận chuyên môn". Đọc đến cuối, tôi nhận ra một điều lạnh người: trong toàn bộ văn bản ấy không có lấy một con số được kiểm chứng, không một cái tên cầu thủ nào được nêu, không một nguồn nào được dẫn. Tất cả chỉ là những câu được sắp xếp sao cho nghe thật hợp lý.

Người ta sợ tranh cãi, tôi sợ một trận đấu không khiến mình phải nghĩ. Nhưng điều đáng sợ hơn cả là một bản phân tích khiến độc giả tưởng mình đã hiểu, trong khi thực ra họ chẳng biết thêm được gì.

Câu chuyện này không của riêng một bài viết. Nó là căn bệnh của cả một nền bóng đá đang học cách nói về chính mình.

Một nền bóng đá khát phân tích

Trong mười năm trở lại đây, bóng đá Việt Nam chứng kiến một cuộc đổi thay về lượng người quan tâm. V.League 1 — giải đấu cao nhất của bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam, do Công ty Cổ phần Bóng đá Chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) tổ chức dưới sự quản lý của Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) — ngày càng có nhiều khán giả trẻ theo dõi qua mạng. Đội tuyển quốc gia, sau những dấu mốc ở đấu trường khu vực và châu lục, biến bóng đá thành câu chuyện quốc dân. Nhu cầu hiểu sâu tăng vọt: người hâm mộ không còn bằng lòng với tỷ số, họ muốn biết vì sao đội nhà thắng, vì sao một cầu thủ đá mãi không lớn.

Nhưng nhu cầu tăng nhanh hơn năng lực đáp ứng. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, tôi thấy rõ một khoảng cách: khán giả Việt Nam được xem ngày càng nhiều bóng đá, nhưng được giải thích ngày càng ít. Và ở khoảng trống đó, một loại văn bản mọc lên như nấm sau mưa: bản phân tích nghe rất chuyên nghiệp nhưng rỗng ruột.

Cái vỏ chín phần

Hãy thử soi một bản phân tích rỗng vào chín chiều kích mà bất kỳ phân tích nghiêm túc nào cũng phải đi qua.

Về chiến thuật, một bài phân tích tử tế phải nói được đội bóng pressing ở đâu, khối đội hình cao hay thấp, và quan trọng nhất là dựa vào đâu để nói điều đó. Những chỉ số như xG (bàn thắng kỳ vọng) hay PPDA (số đường chuyền đối thủ được phép trước mỗi hành động phòng ngự) tồn tại chính vì mắt người hay đánh lừa. Không có chúng, mọi nhận định về "tinh thần" hay "bản lĩnh" chỉ là cảm giác được viết ra thành câu. Ở Tây Ban Nha, nơi tôi sống, một trận đấu ở giải trẻ cũng có số liệu pressing. Cú lừa chiến thuật từ giải trẻ Tây Ban Nha đang hiện diện khắp châu Âu — với những ai chịu đọc dữ liệu.

Về tài chính và chuyển nhượng, tôi đã nói điều này từ lâu: trong kỳ chuyển nhượng, người ta đọc bảng số, tôi đọc tiểu thuyết về lòng tham. Một bản hợp đồng có phí chuyển nhượng, có thời hạn, có lương. Nếu bài viết chỉ nói "đội bóng đã chi đậm" mà không có con số nào, thì đó chỉ là đồn đoán được khoác áo vest.

Về kết quả và phong độ, cần mẫu. Nói một đội "đang khủng hoảng" sau hai trận thua là một kết luận không có cơ sở thống kê. Bóng đá là trò chơi của xác suất, và xác suất chỉ có nghĩa khi mẫu đủ lớn.

Về cục diện giải đấu, mỗi đội nằm ở một tầng khác nhau: nhóm đua vô địch, nhóm tranh suất dự cúp châu Á, nhóm trung du, nhóm trụ hạng. Không đặt đội bóng vào đúng tầng, người viết sẽ đòi hỏi sai điều ở sai người.

Về luật lệ và quản trị, bóng đá Việt Nam vận hành trong hệ thống của VFF và Liên đoàn Bóng đá châu Á (AFC). Các quy định về đăng ký cầu thủ, về tiêu chuẩn dự giải, về kỷ luật, đều có văn bản. Một phân tích không dẫn được văn bản thì không thể khẳng định ai đúng ai sai.

Về phòng thay đồ, đây là nơi dữ liệu khó nhất. Quan hệ giữa huấn luyện viên và cầu thủ hiếm khi lộ ra qua phát ngôn họp báo. Người viết tử tế phải thừa nhận giới hạn của mình thay vì dựng lên một câu chuyện nghe hợp lý.

Về rủi ro, một bản phân tích thật phải nói được: rủi ro thể lực khi đá nhiều đấu trường, rủi ro chấn thương của trụ cột, rủi ro hợp đồng đáo hạn. Đây là những thứ đo được, còn cảm giác thì không thay được con số.

Về truyền thông, sức nóng của một câu chuyện thường tỷ lệ nghịch với nền tảng kiểm chứng của nó. Khi một tin đồn lan nhanh, việc của người phân tích là hỏi: nguồn ở tầng nào, động cơ của người tung tin là gì.

Và về chuỗi lan tỏa của ngành, từ lò đào tạo trẻ tới giải chuyên nghiệp tới thị trường thương mại, mỗi mắt xích đều để lại dấu vết. Ai cũng nhìn thấy trái bóng, tôi nhìn thấy người cầm bút vẽ trận đấu — và ở Việt Nam, người cầm bút ấy thường bị bỏ quên.

Điều tôi có thể sai

Tôi phải thừa nhận: có những lúc câu chuyện quan trọng hơn con số. Một đội bóng trụ hạng nhờ niềm tin của cả một thành phố, một cầu thủ trẻ bùng nổ vì được trao cơ hội, đó là những thứ xG không đo được. Bóng đá Việt Nam có một đời sống cảm xúc mãnh liệt mà dữ liệu không bao giờ chạm tới hết.

Và tôi cũng có thể sai khi đòi hỏi quá nhiều ở một nền bóng đá mà hạ tầng dữ liệu còn non trẻ. Ở nhiều giải đấu, số liệu chi tiết không tồn tại công khai. Đòi người viết có dữ liệu khi dữ liệu không có là đặt họ vào thế bất khả.

Nhưng giới hạn đó không xóa đi được một điều: thà một bản phân tích ngắn mà thừa nhận mình chưa biết, còn hơn một bản dài mà giả vờ mình biết tất.

Điều đáng chờ phía trước

Bóng đá Việt Nam đang ở đúng giai đoạn mà nhiều nền bóng đá từng đi qua: người hâm mộ đông hơn, kỳ vọng cao hơn, và tiếng nói phân tích nhiều hơn bao giờ hết. Điều cần hỏi không nằm ở viết nhiều hay viết ít, mà ở viết có dữ liệu hay không. Tôi không viết để được đồng tình, tôi viết để mở cánh cửa mà người khác khóa lại — và cánh cửa đầu tiên cần mở chính là cánh cửa dẫn tới điều kiểm chứng được.