Ceferin, 20% bản quyền World Cup và tiếng vọng từ phòng họp: Thương vụ đổ bể nhưng sự thật đã lộ diện

Tôi nhớ buổi chiều mình ngồi trong một quán cà phê nhỏ ở Nagoya, tay cầm tập báo cáo tài chính J-League dày cộp, khi tin FIFA cân nhắc bán một phần bản quyền thương mại đập vào màn hình điện thoại. Phản xạ đầu tiên của tôi không phải là giật mình. Phản xạ đầu tiên là mở sổ tay, ghi lại ngày, ghi lại giờ, và tự nhắc mình câu cũ: tin đồn chỉ sống được đến khi sự thật bước vào phòng họp. Lần này sự thật bước vào phòng họp, và nó bước vào bằng một con số — hai mươi phần trăm.

Hai mươi phần trăm bản quyền thương mại của FIFA, gồm cả bản quyền World Cup, được đặt lên bàn để bán cho nhà đầu tư tư nhân. Không có tên nhà đầu tư. Không có mức định giá. Không có biên bản họp công khai. Chỉ có một đề xuất đã đi đủ xa để chủ tịch UEFA Aleksander Ceferin phải đứng trước hội trường liên đoàn thành viên và nói một câu ngắn gọn rằng bóng đá không phải để bán. Câu nói ấy kéo dài chưa tới mười giây. Nhưng nó khép lại một chương mà FIFA đã cố mở suốt nhiều tháng, và mở ra một chương khác — chương về lòng tin, về quy trình, về việc ai thực sự được quyền quyết định vận mệnh của môn thể thao này.

Bài viết này không nhằm kể lại một vụ đổ bể. Nó nhằm tái dựng chuỗi vận hành đằng sau một đề xuất gần thành hình, bởi vì thứ đáng đọc không nằm ở cái kết, mà nằm ở cách nó suýt được ký.

Bối cảnh: một liên đoàn đi vay tương lai của chính mình

Để hiểu vì sao đề xuất bán hai mươi phần trăm bản quyền lại khiến cả hệ thống rung lên, cần đặt nó vào đúng khung thời gian. FIFA không vận hành như một doanh nghiệp niêm yết. Nguồn thu lớn nhất của tổ chức này đến từ chu kỳ bốn năm một lần — bản quyền truyền hình World Cup, tài trợ, vé, và các gói thương mại ký theo chu kỳ giải đấu. Nghĩa là dòng tiền trồi sụt theo nhịp World Cup, còn chi phí thì chạy đều hàng năm. Giữa hai kỳ World Cup, ban điều hành luôn chịu một áp lực quen thuộc mà bất kỳ giám đốc tài chính nào cũng biết: cân đối dòng tiền trong lúc chờ khoản thu lớn tiếp theo.

Khi một tổ chức ở vào thế đó, giải pháp ngắn nhất luôn là chuyển nhượng một phần tương lai để lấy tiền mặt hôm nay. Bán cổ phần bản quyền là hình thức tinh vi nhất của việc ấy, bởi nó không phải đi vay nợ, không phải phát hành trái phiếu, mà là bán quyền hưởng lợi trên dòng tiền chưa sinh ra. Nhìn từ góc tài chính thuần túy, đó là một cấu trúc hợp lý. Nhìn từ góc quản trị, đó là một cấu trúc đặt toàn bộ tương lai giải đấu vào tay những người không có lá phiếu ở đại hội đồng.

Theo cách tôi đọc các tài liệu ngành nhiều năm nay, mọi đề xuất bán tài sản cốt lõi đều đi theo ba bước quen thuộc. Bước một, thu hẹp đầu mối quyết định về một nhóm nhỏ để giữ bí mật và tăng tốc. Bước hai, định giá tài sản theo kịch bản lạc quan nhất để hấp dẫn người mua. Bước ba, chỉ thông báo cho các bên liên quan sau khi cấu trúc đã đủ chín để khó đảo ngược. Đề xuất bán hai mươi phần trăm bản quyền FIFA đi đúng lộ trình ấy, và nó dừng lại ở bước ba — dừng lại vì có người mở cửa phòng họp và bật đèn.

Điều khiến câu chuyện này khác với những lần bê bối quản trị trước đây là thành phần phản đối. Không phải một liên đoàn đơn lẻ lên tiếng. Cả một liên minh hình thành: UEFA đứng đầu, AFC và CONCACAF tham gia. Ba trong số sáu liên đoàn châu lục cùng đặt câu hỏi về một đề xuất chưa từng được trình bày đầy đủ với các liên đoàn thành viên. Với một nhà quan sát, đó là dấu hiệu quan trọng hơn cả nội dung đề xuất. Bởi khi ba liên đoàn vốn có lợi ích khác nhau cùng ký vào một quan điểm, thì quan điểm ấy không còn là cảm tính cá nhân.

Lõi phân tích: thương vụ, cái giá, và cuộc chơi của các bên

Trước hết, cần nói rõ điều tôi luôn nhắc độc giả: một đề xuất bán bản quyền khác một vụ chuyển nhượng cầu thủ ở chỗ nào. Chuyển nhượng cầu thủ có giá niêm yết, có điều khoản giải phóng, có kiểm tra y tế, có ký quỹ. Một đề xuất bán cổ phần bản quyền không có gì trong số đó trước khi có thỏa thuận khung. Vì vậy, khi tài liệu chỉ ghi đề xuất đã bị hủy, tôi buộc phải nói thẳng: các điều khoản tài chính chưa từng được công bố, và tôi chưa thể xác minh. Nhưng cái chưa xác minh được lại chính là chỗ đáng suy nghĩ.

Nếu FIFA thực sự định bán hai mươi phần trăm bản quyền thương mại gồm cả World Cup, thì trước khi thương thảo họ đã phải định giá được tài sản ấy. Định giá theo cách nào? Theo dòng tiền của ba mươi hai đội, hay theo kịch bản bốn mươi tám đội? Theo chu kỳ bốn năm một lần, hay theo kịch bản hai năm một lần? Đây là những câu hỏi không hàn lâm chút nào. Bởi giá trị của một phần bản quyền phụ thuộc trực tiếp vào số trận đấu diễn ra, vào số quốc gia dự giải, vào tần suất tổ chức. Nói cách khác, người mua hai mươi phần trăm ấy có động cơ rất rõ ràng trong việc thúc đẩy một lịch thi đấu dày hơn, một giải đấu lớn hơn, một lịch trình tối ưu doanh thu hơn.

Đấy là điều tôi muốn neo lại thành một luận điểm trung tâm. Một nhà đầu tư sở hữu tài sản sẽ tối đa hóa tài sản đó, và mọi thay đổi về thể thức, tần suất, số đội tham dự đều từ nay phải được nhìn qua lăng kính ấy. Trước đây, khi FIFA quyết định mở rộng một giải đấu, quyết định đó nằm trong tay hội đồng và các đại hội. Sau khi bán một phần bản quyền, mọi quyết định về lịch thi đấu đều kéo theo một bên thứ ba có ghế quan sát và có tiếng nói. Không cần lá phiếu để có ảnh hưởng. Chỉ cần nắm giữ phần dòng tiền tương lai là đủ để trở thành nhân vật không thể không tính đến trong mọi cuộc họp.

Khi tôi nhìn lại các chu kỳ chuyển nhượng lớn trong hai thập kỷ, tôi luôn thấy cùng một quy luật vận hành. Những thương vụ thay đổi cấu trúc thị trường không bao giờ được công bố bởi thứ đắt nhất, mà bởi thứ khó đảo ngược nhất. Vụ này cũng vậy. Khoản tiền cụ thể không quan trọng bằng việc một khi quyền hưởng lợi đã được chuyển đi, không có cơ chế mua lại nào trong quy chế hiện hành. Bán thì dễ, mua lại thì gần như không có tiền lệ trong quản trị thể thao. Đó là lý do vì sao đề xuất ấy, nếu thành, sẽ là một đường một chiều.

Thứ hai, cần bóc tách vì sao UEFA là bên lên tiếng mạnh nhất. UEFA quản lý các giải đấu cấp câu lạc bộ sinh lời nhất hành tinh, nhưng quyền lực thể chế của họ trong hệ FIFA vẫn chỉ là một lá phiếu trong số nhiều liên đoàn. Một phần bản quyền World Cup bán cho tư nhân không trực tiếp lấy tiền từ túi UEFA. Nhưng nó đặt ra tiền lệ. Khi tư nhân nắm quyền hưởng lợi ở cấp cao nhất, câu hỏi tiếp theo sẽ luôn là vì sao không làm điều tương tự ở cấp châu lục, ở cấp câu lạc bộ, ở các giải vô địch quốc gia. UEFA không chống một thương vụ. UEFA chống một tiền lệ, bởi họ hiểu rằng kịch bản câu lạc bộ châu Âu chia tách trong quá khứ chính là biến thể của cùng một logic đầu tư bên ngoài.

Điểm thứ ba, cần đặt đúng trọng số cho thời điểm. Đây không phải một cuộc tranh cãi quản trị lơ lửng trong chân không. Nó diễn ra trong khoảng thời gian tiến tới kỳ đại hội bầu chủ tịch FIFA. Với một người theo dõi cấu trúc quyền lực của FIFA, mọi phát biểu công khai trong giai đoạn này đều mang hai lớp nghĩa: lớp nghĩa về sự vụ, và lớp nghĩa về lá phiếu. Lời chỉ trích của Ceferin không nêu tên ai, nhưng người trong hệ thống đều hiểu nó nhắm vào đâu. Việc không nêu tên lại là một tính toán có chủ đích — nó để lại cửa cho đàm phán riêng, đồng thời giữ nguyên áp lực công luận.

Thứ tư, cần nhìn bức thư của Gianni Infantino gửi tới hai trăm mười một liên đoàn thành viên như một nước đi phòng thủ, không phải một hành động tấn công. Khi một chủ tịch cảm thấy bị các liên đoàn châu lục vây quanh, ông ta sẽ tìm cách đi thẳng xuống lá phiếu gốc. Hai trăm mười một liên đoàn quốc gia là nguồn chính danh lớn nhất trong hệ FIFA. Thông điệp gửi trực tiếp đến họ mang theo một lập luận ngầm rằng liên đoàn châu lục đang hành động vì lợi ích riêng, còn chủ tịch đang hành động vì cả hệ thống. Đây là mô thức kinh điển của mọi cuộc khủng hoảng quản trị: bên nào mất ghế gần, bên đó tìm ghế xa.

Và đây là chỗ tôi muốn đặt một dấu ghi nhớ đặc biệt cho độc giả. Ngay cả lời đề nghị mở một cuộc rà soát độc lập bên ngoài về quy trình ra quyết định cũng cần được đọc kỹ cấu trúc. Đề nghị ấy, nếu được chính chủ tịch đề xuất và chính hội đồng mà ông chủ trì phê duyệt, thì tính độc lập của nó không thể tự nhiên mà có. Một cuộc kiểm tra do người bị kiểm tra đặt hàng không bao giờ bắt đầu từ con số không, nó bắt đầu từ câu hỏi ai viết đề cương. Đây là mẫu thuẫn cấu trúc mà phe phản đối có quyền khai thác, và họ sẽ khai thác.

Góc phản trực giác: khi người giữ đạo đức cũng có điểm mù

Đến đây, tôi phải chuyển cánh. Bởi nếu chỉ dừng ở việc ca ngợi lập trường của UEFA, bài viết này sẽ trở thành một bản tuyên ngôn, không phải một bản phân tích. Khi một tổ chức đặt mình vào vị thế người bảo vệ đạo đức của môn thể thao, chính vị thế đó tạo ra một điểm mù rất lớn. Người ta chỉ soi vào bên đối diện. Ít ai đặt câu hỏi ngược lại về chính bên đang cầm cao đạo.

UEFA là một tổ chức giàu nhất trong các liên đoàn, và giàu bằng cách vận hành hệ thống bản quyền, tài trợ, điều phối giải đấu ở mức độ thương mại hóa cao nhất mà bóng đá từng biết. Kêu gọi rằng bóng đá không phải để bán là một thông điệp mạnh, và nó đúng khi đặt cạnh đề xuất bán tài sản cốt lõi của một tổ chức quản trị. Nhưng người phát ngôn cho thông điệp ấy lại đến từ nơi đã bán quyền thương mại trong nhiều thập kỷ, đã tổ chức những giải đấu có thời lượng phù hợp cho truyền hình hơn là cho nhịp nghỉ của cầu thủ, và đã để các giải quốc nội chạy trên lịch trình mà nhiều bác sĩ thể thao coi là quá tải. Nói cách khác, lập luận chống tư nhân hóa mạnh nhất lại được phát ra từ một tổ chức đã thương mại hóa đến tận cùng, chỉ là thương mại hóa dưới hình thức phi lợi nhuận tập thể.

Đây không phải một lời buộc tội. Đây là một quan sát về logic quyền lực. Trong mọi cuộc tranh chấp quản trị thể thao, bên nào phát ngôn mạnh nhất thường là bên đang bảo vệ vị trí độc quyền của mình, chứ không hẳn đang bảo vệ một nguyên tắc trừu tượng. FIFA bán bản quyền thì UEFA mất vị thế trung gian. Nếu dòng tiền lớn chảy trực tiếp giữa nhà đầu tư và FIFA, vai trò điều phối của các liên đoàn châu lục trở nên mờ nhạt hơn trong mắt các đối tác thương mại. Bảo vệ bóng đá và bảo vệ vị thế có thể là hai động cơ chạy song song, và người đọc nên tự hỏi động cơ nào đứng trước.

Điểm mù thứ hai nằm ở chính cấu trúc của cái gọi là liên minh. UEFA, AFC, CONCACAF cùng lên tiếng, nhưng ba liên đoàn này có lợi ích không đồng nhất. AFC đang trong quá trình mở rộng thị trường, CONCACAF phụ thuộc lớn vào thị trường Bắc Mỹ với kỳ World Cup sắp diễn ra, còn UEFA thì bảo vệ địa hạt lợi nhuận cao nhất. Sự đồng thuận hiện tại là một điểm giao nhau của lợi ích ngắn hạn, không phải một liên minh thể chế bền vững. Liên minh hình thành trong khủng hoảng sẽ tan rã khi khủng hoảng qua đi, trừ khi có một bản thiết kế chia quyền được viết thành văn bản. Bản thiết kế ấy chưa xuất hiện.

Điểm mù thứ ba là thứ khó thấy nhất với truyền thông: phần lớn câu chuyện này diễn ra trong những cuộc họp không có biên bản công khai. Ban thường vụ của FIFA có quyền hạn hoạt động giữa các kỳ họp hội đồng, và đây chính là loại cơ cấu mà mọi quyết định gây tranh cãi đều có thể đi qua mà không để lại dấu vết rõ ràng. Tôi đã nhiều lần viết về các thương vụ mà quyết định thực sự nằm ở một nhóm rất nhỏ, còn hội đồng đầy đủ chỉ xác nhận sau khi cấu trúc đã chín. Nếu đề xuất hai mươi phần trăm đi qua con đường ấy, thì điều đáng trách không chỉ là nội dung đề xuất, mà là cấu trúc cho phép nó đi xa đến thế. Tin đồn chỉ sống được đến khi sự thật bước vào phòng họp, nhưng có những phòng họp không bao giờ ghi lại sự thật của chính mình.

Gợi mở: các quân cờ domino chưa đổ

Điều tôi đặc biệt chú ý trong đoạn kết của câu chuyện này là cách cả hai bên chọn từ ngữ. Bên phản đối nói về mục đích mà bóng đá phục vụ, về giải đấu đứng trên tham vọng cá nhân. Bên bị chỉ trích nói về một cuộc rà soát, một tiến trình cải tổ, một cam kết lắng nghe. Cả hai đều tránh nêu tên, tránh con số, tránh điều khoản. Trong nghề của tôi, im lặng của một câu lạc bộ là một nguồn tin đang chờ được đọc, và ở đây cũng vậy. Sự im lặng về các điều khoản tài chính, về danh tính nhà đầu tư, về bên nào đã bị bỏ qua trong quy trình — mỗi khoảng trống là một hướng đọc.

Với tôi, thứ cần theo dõi không phải là việc đề xuất có quay trở lại hay không. Đề xuất có thể quay lại, dưới dạng khác, nhân danh khác, với con số khác. Thứ cần theo dõi là ba tín hiệu cụ thể. Một, các liên đoàn quốc gia lớn có lên tiếng nghiêng về bên nào không — bởi tiếng nói của các liên đoàn có số phiếu lớn sẽ quyết định khí thế của câu chuyện. Hai, hội đồng FIFA có tự đề xuất được một chương trình cải tổ độc lập với chủ tịch hay không — nếu hội đồng chủ động, đó là dấu hiệu quyền lực nội bộ đang dịch chuyển. Ba, các đối tác thương mại và truyền hình có đưa ra bất kỳ cảnh báo nào về tính bất định của cấu trúc bản quyền hay không — bởi hợp đồng thương mại là nơi bất ổn quản trị trở thành bất ổn doanh thu.

Ở Nagoya, tôi từng theo dõi một câu lạc bộ buộc phải cắt một phần ba ngân sách tuyển dụng trong một mùa bóng không khán giả. Tôi viết một báo cáo dài về các quy định công bằng tài chính và so sánh với các câu lạc bộ châu Âu, đơn giản vì trong khủng hoảng, thứ tôi có thể tin là quy trình, không phải cảm hứng. Bóng đá cấp liên đoàn cũng vậy. Một tổ chức quản trị không mất uy tín vì thua một cuộc bầu chọn. Nó mất uy tín vì để cho một quyết định có thể làm thay đổi cả cấu trúc tương lai đi quá xa trên một lộ trình không có điểm dừng.

Kết: một đế chế không sụp vì một thương vụ, mà sụp vì một quy trình

Điều khiến tôi viết bài này không phải là tin FIFA hủy một đề xuất. Điều khiến tôi viết là câu hỏi ít ai đặt ra: nếu người phản đối không lên tiếng kịp thời, thì đề xuất ấy sẽ được xác nhận ở khâu nào, bởi ai, và trong bao nhiêu ngày? Những cấu trúc quyền lực bền vững không đổ vỡ bởi một quyết định sai. Chúng đổ vỡ vì một quy trình cho phép quyết định sai đi qua mà không có người gác cửa. Ngày tôi thấy câu lạc bộ địa phương của mình phải thu hẹp cả một hệ thống đào tạo vì những con số không do họ chọn, tôi hiểu rằng thị trường không thương tiếc người ngây thơ, và cũng không thương tiếc tổ chức ngây thơ.

Với các độc giả theo dõi bóng đá như một môn thể thao trước khi là một ngành công nghiệp, câu chuyện này có một ý nghĩa rất đời thường. Trận đấu bạn xem tối nay trên truyền hình, lịch nghỉ của đội bóng bạn yêu, số đội tham dự một kỳ World Cup mười năm tới — tất cả đều được quyết định trong những căn phòng không có khán giả. Việc một liên đoàn lên tiếng không bảo đảm rằng hệ thống sẽ tốt hơn. Nó chỉ bảo đảm rằng có thêm một người mở cửa phòng họp. Còn lại phụ thuộc vào việc chúng ta có đọc kịp cuốn biên bản hay không.

Tôi viết chậm vì tôi đã từng viết sai. Và tôi sẽ vẫn viết chậm, cho đến khi khoảng trống lớn nhất của câu chuyện này — khoảng trống về danh tính nhà đầu tư và về lá phiếu trong phòng họp — được lấp đầy bởi một cái tên có họ, chứ không phải bởi một tin đồn không có nguồn.