Nhiệm kỳ thứ ba của Moriyasu: Cú bẻ lái lặng lẽ ở phòng huấn luyện và cú đá phạt

Mưa rơi trên mặt cỏ ở Chiba vào một buổi chiều cuối tháng Tám, và tiếng bóng đập vào tường rào vang lên đều đặn như một chiếc đồng hồ treo trong phòng chờ. Tôi đứng ngoài hàng rào, nơi chỉ có vài người phát hiện ra rằng buổi tập hôm đó không giống những buổi tập khác. Bốn hậu vệ. Không phải ba. Không phải một sự đảo sơ đồ tạm bợ trong mười phút cuối, mà là một khối bốn người đứng thành hàng, dịch chuyển theo nhau, giữ khoảng cách, che chắn hành lang. Ở một đội tuyển quốc gia vốn gắn chặt với sơ đồ ba hậu vệ như một tín ngưỡng, việc nhìn thấy bốn cái bóng áo xanh đứng thẳng hàng dưới mưa là một trong những khoảnh khắc khiến người viết như tôi phải dừng lại và ghi vào sổ tay trước khi kịp nghĩ đến việc gọi điện cho tòa soạn. Mùa hạ cuối cùng dưới mưa sân cỏ Chengdu đã dạy tôi rằng những thay đổi thật sự không bao giờ được công bố bằng một thông cáo. Chúng xuất hiện trước, lặng lẽ, ở một góc sân không ai nhìn.

Liên đoàn bóng đá Nhật Bản công bố danh sách 31 cầu thủ cho đợt tập trung mới, và trong đó có 20 người từng góp mặt ở vòng chung kết World Cup tại Bắc và Trung Mỹ, cùng 11 gương mặt mới hoặc trở lại. Đây là dấu hiệu đầu tiên. Ở một đội bóng đang bước vào chu kỳ mới, giữ lại gần hai phần ba đội hình cũ là một tuyên bố về sự liên tục. Nhưng điều đáng chú ý hơn nằm ở phần còn lại của thông báo: ban huấn luyện được tái cấu trúc về mặt chức năng. Takeshi Hasebe, một cựu tiền vệ tổ chức lùi sâu từng chơi như một trung vệ lai, tiếp nhận vai trò huấn luyện phòng ngự. Shunsuke Nakamura, người từng được cả châu Á biết đến qua những quả đá phạt, được giao phụ trách chương trình tấn công bóng chết. Vai trò cũ của họ được chuyển giao theo một cách sắp xếp có chủ đích, được trình bày chính thức trong buổi họp báo có sự hiện diện của huấn luyện viên trưởng Hajime Moriyasu và giám đốc đội tuyển quốc gia. Nhiệm kỳ này được xác định kéo dài đến vòng chung kết Asian Cup. Mục tiêu mà liên đoàn đặt ra không giấu giếm: vươn tới đỉnh cao châu Á, và phía sau đó, một tham vọng lớn hơn được đóng gói trong chiến dịch hợp tác thương mại mang tên "DREAM".

Đợt tập trung này có bốn trận đấu, và tôi ghi lại lịch trình ấy vào sổ như một đường cong độ khó được thiết kế có chủ ý. Uruguay là phép thử đỉnh cao thật sự, một đội bóng Nam Mỹ có thể nghiền nát bất kỳ hệ thống nào chưa vào guồng. Venezuela và Panama hoặc New Zealand là những đối thủ nhẹ hơn, phù hợp để nhúng sơ đồ mới vào nước sôi từ từ. Ecuador nằm ở giữa, một đội Nam Mỹ được đánh giá cao nhưng không ở mức hủy diệt. Bốn trận, bốn kiểu đối thủ, và một biến số mới cần được kiểm tra.

Điều quan trọng nhất cần nhìn thấy là hai thay đổi này có trọng lượng hoàn toàn khác nhau, dù bài báo gốc trình bày chúng như hai sự kiện song song.

Việc chuyển sang sơ đồ bốn hậu vệ là một thay đổi mang tính cấu trúc. Nó chạm vào mọi pha bóng: cách đội hình dâng lên, cách các tuyến co lại, cách hành lang được che chắn, cách tiền vệ trung tâm phải xoay người khi mất bóng. Trong khi đó, việc chuyển giao vai trò huấn luyện là một thay đổi mang tính chức năng, chỉ ảnh hưởng đến những trạng thái cụ thể của trận đấu, chủ yếu là các tình huống bóng chết. Cả hai đều quan trọng, nhưng nếu phải chọn một thứ sẽ định hình lại toàn bộ khuôn mặt của đội tuyển Nhật Bản trong chu kỳ này, tôi đặt cược vào khối bốn người phía sau.

Cách Moriyasu giới thiệu sơ đồ bốn hậu vệ khiến tôi chú ý. Ông nói về nó như một phương án tùy tình huống, chứ không phải một sự lật bàn toàn diện. Cách diễn đạt đó quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Trong giới huấn luyện, khi một người nói rằng một sơ đồ sẽ được sử dụng "tùy theo tình huống", điều đó thường có nghĩa là nó đã được cài sẵn trong túi áo, chờ đúng phút để rút ra. Một sơ đồ bốn hậu vệ được tung vào giữa trận để thay đổi nhịp độ, để mở rộng chiều ngang khi đối thủ co về phòng ngự, để tạo thêm một mối đe dọa ở hành lang khi trận đấu đã bế tắc. Sơ đồ ba hậu vệ vẫn là mỏ neo, vẫn là bản sắc. Sơ đồ bốn hậu vệ là đòn bẩy.

Lý do đằng sau đòn bẩy này rất cụ thể, và nó liên quan đến bản chất của đối thủ mà Nhật Bản thường gặp. Khi thi đấu ở châu Á, đội tuyển Nhật Bản thường xuyên phải đối mặt với những khối phòng ngự lùi sâu, đông người, chặt hẹp. Trước một khối như vậy, sơ đồ ba hậu vệ có một nhược điểm cố hữu: nó phụ thuộc vào hai cầu thủ chạy cánh phải lên xuống liên tục với cường độ cao, và khi đối thủ đã dựng xe buýt trước khung thành, việc thiếu một tiền đạo cánh biên thực thụ khiến đội bóng khó tạo ra sự chồng lớp ở hành lang. Sơ đồ bốn hậu vệ, với bốn cầu thủ phòng ngự đứng hàng và hai cầu thủ chạy cánh rộng, mở ra một khả năng khác: kéo giãn khối phòng ngự theo chiều ngang, buộc nó phải mở ra, và tạo ra khoảng trống ở giữa. Với những đối thủ hàng đầu thế giới, sơ đồ ba hậu vệ vẫn cần thiết vì nó mang lại sự chắc chắn trước những đội bóng có khả năng tấn công chớp nhoáng. Hai hệ thống phục vụ hai bài toán khác nhau. Đó là lý do Moriyasu nói về việc tuyển chọn nhân sự dựa trên "sự cân bằng vị trí", để cả hai hệ thống đều có thể vận hành.

Việc Nakamura được giao phụ trách tấn công bóng chết là một câu chuyện khác, và tôi muốn dành cho nó sự thận trọng nhiều hơn mức mà bài báo gốc dành cho.

Ý tưởng thì rõ ràng và hấp dẫn. Bóng chết là một trong những điểm yếu truyền thống của bóng đá Nhật Bản ở những trận đấu lớn, nơi đối thủ phòng ngự kiên cường và tỷ số được quyết định bởi một khoảnh khắc. Trong các trận knock-out của Asian Cup, nơi biên độ sai số gần như bằng không, một quả phạt thành bàn có thể là ranh giới giữa việc ở lại và việc về nhà. Việc biến một người từng là bậc thầy đá phạt thành một huấn luyện viên chuyên trách cho bóng chết là một nỗ lực biến điểm yếu thành vũ khí. Nhưng kỹ thuật cá nhân và thiết kế tổ chức là hai thứ khác nhau. Việc một người có thể đặt bóng qua hàng rào không tự động đồng nghĩa với việc người đó có thể xây dựng một hệ thống bài bản cho các tình huống cố định. Thiết kế bóng chết bao gồm việc xây dựng các bài tập lặp lại, sắp xếp các khối chắn người, tạo ra các biến thể trong đường chuyền, phân tích đối thủ và thói quen phòng ngự của họ, và dạy cho cầu thủ những tín hiệu trước khi bóng được đá. Đây là một công việc của tổ chức, không phải của một cá nhân tài hoa.

Vai trò tôi quan tâm không kém là vai trò của Hasebe. Một cựu tiền vệ tổ chức lùi sâu, người từng chơi như một trung vệ lai, tiếp nhận huấn luyện phòng ngự. Lịch sử sự nghiệp của anh ấy nói lên điều gì đó về hướng đi của công việc này. Khi huấn luyện viên phòng ngự là một người đã dành cả sự nghiệp để xây dựng lối chơi từ phía sau, trọng tâm của việc phòng ngự sẽ nghiêng về cấu trúc và phân phối bóng thay vì đánh chặn cá nhân. Điều đó rất phù hợp với một đội tuyển muốn kiểm soát trận đấu bằng bóng, chứ không phải bằng cách truy cản. Nhưng nó cũng có nghĩa là giai đoạn đầu tiên của việc phòng ngự, từ khâu tổ chức ở phía sau, sẽ trở thành một phần trong chương trình huấn luyện, chứ không chỉ là những bài tập đánh chặn ở giữa sân.

Tín hiệu về sự chuyển giao có thể còn sâu hơn những gì được nói ra. Đội U-21 của Go Oiwa, đội hướng tới chu kỳ Olympic Los Angeles, chơi với sơ đồ 4-3-3. Dòng thông tin này, khi đặt cạnh việc đội tuyển quốc gia bắt đầu thử nghiệm sơ đồ bốn hậu vệ, vẽ nên một con đường tiếp nối phong cách chơi. Nếu người kế nhiệm tương lai xây dựng hệ thống dựa trên bốn hậu vệ, thì việc huấn luyện đội tuyển quốc gia hiện tại làm quen với sơ đồ này là một bước chuẩn bị cho việc chuyển giao cây gậy, chứ không chỉ là một thử nghiệm cho trận đấu tới. Có một kế hoạch dài hạn ở đây, và nó không phải là điều phổ biến ở nhiều liên đoàn châu Á.

Nhưng có một điểm mù mà bài báo gốc không chạm tới: sơ đồ bốn hậu vệ đòi hỏi những cầu thủ có hồ sơ thể chất khác với những gì một đội hình ba hậu vệ cần.

Sơ đồ ba hậu vệ dựa vào hai cầu thủ chạy cánh có động cơ không ngừng nghỉ, sẵn sàng chạy cả hành lang trong suốt chín mươi phút. Sơ đồ bốn hậu vệ dịch chuyển yêu cầu đó sang các hậu vệ biên và các tiền đạo cánh. Hai hồ sơ này không giống nhau. Một cầu thủ được huấn luyện để lên xuống toàn tuyến sẽ khác một cầu thủ được huấn luyện để giữ biên và phối hợp với người bên trong. Khi Moriyasu nói về việc tuyển chọn dựa trên sự cân bằng vị trí, điều đó có thể có nghĩa là một số cầu thủ đang được yêu cầu mang trên vai hai hồ sơ vai trò cùng lúc. Đó là một khoản thuế tiềm ẩn về sự linh hoạt. Nó có thể không lộ ra trong một trận đấu nhẹ nhàng với Venezuela, nhưng nó có thể xuất hiện vào phút thứ bảy mươi trước Uruguay, khi đôi chân đã nặng và ký ức cơ bắp vẫn còn thói quen của sơ đồ cũ.

Ba trăm ngày không tiếng vỗ tay, tôi nghe rõ hơn tiếng thở của cầu thủ trên khán đài trống. Tôi nhớ lại điều đó khi nhìn vào đội hình này, bởi vì có một lực cản khác mà không bài báo nào nói đến: lịch thi đấu quốc tế va vào giai đoạn đầu của mùa giải châu Âu. Bốn trận đấu trong khoảng thời gian từ tháng Chín đến tháng Mười trùng với thời điểm các câu lạc bộ châu Âu đang tăng tốc. Những cầu thủ đóng quân ở nước ngoài sẽ phải trở về trong trạng thái mệt mỏi, sau những chuyến bay dài và những trận đấu căng thẳng ở câu lạc bộ. Việc thử nghiệm một sơ đồ mới trong điều kiện đó không phải là một bài kiểm tra sạch. Nếu sơ đồ bốn hậu vệ cần sự ăn ý, thì việc thiếu thời gian tập luyện cùng nhau là một trở ngại thật.

Và có một áp lực khác, đến từ chính chữ "liên tục".

Một huấn luyện viên được giữ lại qua nhiều chu kỳ mang theo một gánh nặng kép. Sự liên tục ổn định dự án, giữ lại được hai mươi thành viên World Cup, duy trì bản sắc, và tạo ra một cảm giác ổn định mà mọi liên đoàn đều mong muốn. Nhưng sự liên tục cũng có nghĩa là không còn chỗ cho lời bào chữa về thời kỳ chuyển giao. Đội hình này giàu kinh nghiệm. Kết quả được mong đợi ngay lập tức. Khi một đội bóng được xây dựng liên tục qua nhiều vòng đấu, việc thua một trận không còn được nhìn như một bước lùi của quá trình, mà như một bằng chứng rằng sự liên tục đã hóa thành sự trì trệ. Một huấn luyện viên đã trải qua nhiều chu kỳ cũng mang trong mình một sự mệt mỏi tích tụ trong giới báo chí và người hâm mộ. Cách nói về "vũ khí mới" có thể là một nỗ lực có ý thức để làm mới câu chuyện mà không cần thay đổi người cầm quân. Điều đó không sai, nhưng nó đặt ra một câu hỏi về thời điểm. Liệu những vũ khí này có được trình làng trước khi sự kiên nhẫn cạn dần hay không?

Tôi viết về trái bóng, nhưng tôi giữ nhịp bằng trái tim của những con người đá nó. Trong suốt những năm đứng ngoài hành lang phòng thay đồ, tôi học được rằng một sơ đồ chỉ thật sự sống khi có người tin vào nó, và niềm tin đó không đến từ buổi họp báo. Nó đến từ những tháng ngày tập luyện lặp đi lặp lại, từ tiếng giày đinh cọ xuống cỏ ướt, từ việc một hậu vệ biên hiểu rằng khi anh ta dâng lên, người bên trong sẽ lùi về bọc lót cho anh. Điều đó không thể được tạo ra trong bốn trận đấu, đặc biệt khi phần lớn thời gian các cầu thủ ở đâu đó cách Nhật Bản nửa vòng trái đất.

Có một điều nữa mà tôi muốn nói rõ, dù nó không nằm trong phần phân tích chiến thuật. Bóng đá châu Á đang chứng kiến một sự đồng nhất hóa trong cách các đội bóng hàng đầu tổ chức tấn công. Các cầu thủ chạy cánh ngày càng được yêu cầu đảo vào trong, trở thành những người tạo ra cơ hội ở giữa sân, trong khi các hành lang được giao cho hậu vệ biên. Việc chuyển sang sơ đồ bốn hậu vệ có thể được đọc như một bước tiến theo xu hướng đó. Nhưng đây là lúc tôi phải cẩn trọng, bởi vì tôi tin rằng cầu thủ cánh truyền thống, người giữ biên, người tạo ra sự chồng lớp ở hành lang, đang bị gạt ra ngoài một cách sai lầm. Họ vẫn cần thiết, đặc biệt là trong bóng đá châu Á, nơi các khối phòng ngự lùi sâu tạo ra những trận đấu mà chiều rộng sân là vũ khí duy nhất còn lại. Việc sử dụng sơ đồ bốn hậu vệ như một phương án tùy tình huống, chứ không phải như một bản sắc thay thế, là dấu hiệu cho thấy Moriyasu vẫn giữ lại một không gian cho kiểu cầu thủ này. Đó là một quyết định đúng.

Nhưng có một rủi ro chiến thuật rất cụ thể mà tôi muốn đặt lên bàn. Sơ đồ bốn hậu vệ mở rộng chiều ngang, nhưng nếu đối thủ chủ động phòng ngự bằng một khối lùi sâu và đông người, lợi thế chiều ngang đó sẽ bị vô hiệu hóa trừ khi bóng chết mang lại bàn thắng. Điều này có nghĩa là hai thay đổi không độc lập với nhau. Chúng phụ thuộc vào nhau theo một cách mà bài báo gốc không đề cập. Sơ đồ bốn hậu vệ chỉ có giá trị nếu chương trình bóng chết của Nakamura thật sự tạo ra được những khoảnh khắc khác biệt trước các đối thủ phòng ngự chặt. Nếu không, đội tuyển Nhật Bản có thể rơi vào một trạng thái mà họ kiểm soát bóng, tạo ra những pha bóng rộng, nhưng vẫn không thể mở khóa được trận đấu. Một đội bóng kiểm soát trận đấu mà không có vũ khí để kết liễu nó là một đội bóng dễ bị tổn thương trong các trận knock-out.

Đợt tập trung bốn trận này là khung thử nghiệm thật sự cho hai thay đổi. Sự kết hợp của các đối thủ cho phép Moriyasu thử sơ đồ bốn hậu vệ mà không đối mặt với rủi ro tối đa, đồng thời vẫn có một phép thử đỉnh cao với Uruguay. Nhưng đây cũng là một cái bẫy. Nếu sơ đồ bốn hậu vệ vận hành trôi chảy trước Venezuela hay Panama, không ai nên kết luận rằng nó đã sẵn sàng. Và nếu nó vấp ngã trước Uruguay, cũng không ai nên kết luận rằng nó đã thất bại. Những trận đấu nhẹ nhàng và những trận đấu nặng ký kiểm tra những thứ hoàn toàn khác nhau ở một hệ thống chưa vào guồng.

Câu chuyện về liên đoàn và chiến dịch hợp tác thương mại không nằm ngoài tất cả những điều này. Việc quảng bá một tham vọng lớn và tìm kiếm các đối tác thương mại là một chiến lược bán kỳ vọng, không phải bán kết quả. Đó là thực tế bình thường của bất kỳ liên đoàn nào. Nhưng nó tạo ra một sự phụ thuộc: câu chuyện thương mại chỉ bền vững nếu dự án thể thao giao hàng đúng hạn. Áp lực đó không được nói ra trong buổi họp báo, nhưng nó tồn tại. Một huấn luyện viên và một giám đốc đội tuyển quốc gia cùng ngồi trên bục không chỉ chia sẻ ánh đèn, mà còn chia sẻ rủi ro nếu sơ đồ mới không hoạt động.

Từ con số 0, tôi biết rằng cánh cửa phòng thay đồ chỉ mở khi mình dám đứng chờ dưới mưa. Tôi đã đợi rất nhiều năm để hiểu rằng không có sơ đồ nào tự nó thắng trận. Sơ đồ bốn hậu vệ là một công cụ. Chương trình bóng chết là một công cụ khác. Những công cụ này chỉ có giá trị khi có người bước vào sân và tin vào chúng. Đội tuyển Nhật Bản đang sở hữu một trong những bể cầu thủ sâu nhất châu Á, với một hệ thống đào tạo liên tục sản sinh ra những gương mặt mới. Nhưng sự giàu có về nhân sự không tự động chuyển thành sự ăn ý trên sân. Đó là lý do bốn trận đấu này quan trọng, không phải vì điểm số, mà vì chúng tiết lộ liệu những con người xa cách về địa lý có thể trở thành một hệ thống.

Điều tôi sẽ theo dõi trong đợt tập trung này không phải là sơ đồ mở đầu ở hiệp một. Tôi sẽ theo dõi hiệp hai. Bởi vì một đội bóng chuyển từ ba hậu vệ sang bốn hậu vệ trong giữa trận sẽ để lộ ra tất cả những gì chưa được huấn luyện đủ. Cách các hậu vệ biên phối hợp với tiền đạo cánh, cách tuyến giữa co lại để bù đắp khoảng trống, cách đội bóng tổ chức lại sau khi mất bóng trong hai mươi giây đầu tiên, đó là nơi sự thật nằm. Không phải ở sơ đồ trên tờ giấy, mà ở tiếng thở của những con người phải chuyển đổi. Tôi đã học điều này từ những mùa hạ ở Chengdu, khi đội bóng của tôi thay đổi cách phòng ngự trong vùng cấm và phải đến mùa thứ hai mới thật sự hiểu nó. Liệu Moriyasu có nhiều thời gian như vậy? Chu kỳ này kéo dài đến Asian Cup, và mỗi trận đấu đều mang theo ký ức của trận trước. Mùa hạ cuối cùng dưới mưa sân cỏ Chengdu đã dạy tôi rằng một hệ thống cần thời gian để trổ. Nhưng bóng đá quốc tế không cho thời gian miễn phí.